Tarihi Albanya’nın Bum köyü

2026-03-16

Bum yerleşim yeri, Doğu Güney Kafkasya'nın Kutkaşen (Kebele, Gabala) ilçesinde, aynı adı taşıyan ilçe merkezinin 6,7 km kuzeybatısında yer almaktadır. Köy, tarihsel kaynaklarda Boyin ve Bomen adlarıyla da anılmıştır. Bum yerleşim yerinin, 7. yüzyıl Ermeni tarihçisi Movses Kağankatvatsı'nın eserinde zikredilen Homenk olduğu tahmin edilmektedir. Buradan hareketle yerleşim yerinin en az erken Orta Çağ'dan beri var olduğu sonucuna ulaşılabilir. Tarihçinin aktardığı bilgilere göre, Albanya’sa Hristiyanlığın ilk vaizci olarak kabul edilen Eğişe (Yelisey) Havari, Bum köyü yakınlarında şehit düşmüştür. Bu yer sonradan yerel halk tarafından kutsal sayılmıştır. Geleneğe göre, Ermeni Kral Vaçagan Barepasht (485-510), havarinin kalıntılarını Artsakh'taki "Crvştik" Manastırı'na, Aziz Eğişe Havari Manastırı olarak da bilinen ve Artsakh'ın Martakert ilçesinde bulunan manastıra nakletmiştir. Kral Vaçagan, Eğişe Havari'nin şehit olduğu yere, çukurun yanına daha sonra bir sütun dikmiştir. Kayıtlara göre orada bir şapel de bulunmaktaydı.

Bu yerleşim yerinden çıkmış bir isim olarak Alban keşişi Filippos Pumetsı (Bumetsı) da anılmaktadır (1563'te zikredilir).

Kaynak yetersizliği, köyün tam tarihini açık biçimde ortaya koymayı güçleştirmektedir. Bununla birlikte, 18. yüzyılda köyün hala Ermeniler tarafından iskan edildiği bilinmektedir. 28 Ekim 1725'te Bum ve yörenin diğer Ermeni köylerinin sakinleri, Rusya Çarı I. Petro'ya yardım talebini içeren bir mektup yazmışlardır. Mektup, Bumlu halkın adına keşiş Ter Minas ve Payram adında biri tarafından imzalanmıştır. Bu olayların ardından, 18. yüzyılın ortalarında Bum'un Ermeni nüfusu zorla İslam'ı kabul etmek durumunda kalmıştır. Bumluların aktardığına göre başlangıçta yeni din onları fazla etkilememiş; "...gündüzleri Türklük yapıyoruz, geceleri Ermenilik..." sözleriyle bu durumu dile getirmişlerdir. İslam'ı kabul ettikten sonra dahi Bumlular her yıl 8 Mayıs'ta Aziz Eğişe'nin şehit düştüğü yeri ziyaret etmeye devam etmişlerdir. Zaman içinde Bumlu Ermeniler Ermeni çevresinden kopmuş ve Ermeniceyi unutarak yörenin Türk lehçelerinden birini konuşur hale gelmişlerdir.

19 yüzyılın sonlarında Bumlularda kendi Ermeni kökenlerine dair anılar hala yaşamaktaydı. 1889 yılında "Nor-Dar" gazetesinin muhabiri, Bumlulardan söz ederken onların "...Ermeni olduklarını, hanların baskılarını, ne yollarla din değiştirdiklerini anlattıklarını ve bunu doğruladıklarını..." yazmıştır.

Bu dönemde pek çok Bumlu Ermeni adlarını taşımaya devam etmiştir. 19. yüzyılın sonunda köyde Ermeni kiliselerinin harabeleri varlığını sürdürmekte, Ermeni mezarlıklarında ise Ermeni yazıtlı mezar taşları bulunmaktaydı. Köy yakınlarında bir kalenin kalıntıları da korunmuştur.

Sonraki on yıllar boyunca Bum köyü, Ermeni kimliğini tamamen yitirmiştir.

Köy günümüzde de Bum adıyla anılmakta ve ağırlıklı olarak Azerbaycanlılar tarafından iskan edilmektedir.

Kaynakça:

Barkhudarents M., Alban Ülkesi ve Komşuları, Artsakh, Yerevan, 1999, s. 131, 132, 147, 148.

Dilbilimsel: Bilgiler Utik hakkında: ‘‘Meğu Hayastani’’, 1881, No 69, 25 Nisan, s. 1-2.

Dilbilimsel: Bilgiler Utik hakkında: ‘‘Meğu Hayastani’’, 1881, No 73, 30 Nisan, s. 1.

Dilbilimsel: Bilgiler Utik hakkında: ‘‘Meğu Hayastani’’, 1881, No 123, 1 Temmuz, s. 1.

D., K., Yazışma, ‘‘Nor-Dar’’, 1888, No 62, 20 Nisan, s. 3.

T., Yazışma, ‘‘Nor-Dar’’, 1889, No 145, 2 Eylül, s. 2.

Karapetyan S., Asıl Albanya’nın litografileri, I. kitap, EC BMA ‘‘Gitutyun’’ yayıncılık, Yerevan, 1997, s. 39.

Karapetyan S., Asıl Albanya: Ermeni Mimarlığı Araştırma Vakfı, 2024, Kitap IIB, Bölüm I., s. 252-254.

Şakili, Yazışma, ‘‘Nor-Dar’’, 1897, No 81, 20 Mayıs, s. 3.

Ruhani, Khudadyan’un vasiyet için, ‘‘Nor-Dar’’, 1899, No 46, 13 Mart, s. 2.

Kamalyants S., Utik’in bayramlardan (Anı defteriden), ‘‘Ardzagank’’, 1894, No 53, 11 Mayıs, s. 2.

Subscribe to our channel on Telegram