«GEĞARD»
ELM-ANALITIK
FONDU
2026
2026
2026-03-16
Bum yaşayış məntəqəsi Şərqi Zaqafqaziyanın Kutkaşen (Qəbələ) rayonunda, eyni adlı rayon mərkəzindən 6.7 km şimal-qərbdə yerləşir. Kənd habelə Boyin, Bomen ad formalarında xatırlanıb. Çox güman ki, Bum yaşayış məntəqəsi 7-ci əsrin erməni tarixçisi Movses Kağankatvatsinin əsərində xatırlanan Homenkdir. Buradan belə qənaətə gəlmək olar ki, yaşayış məntəqəsi ən azı erkən orta əsrlərdən mövcud olmuşdur. Tarixçinin verdiyi məlumatlarına görə, Albaniyada xristianlığın ilk təbliğatçısı sayılan həvari Yeğişe Bum kənd yaxınlığında şəhid olub. Sonradan həmin yer yerli sakinləri tərəfindən müqəddəsləşdirildi. Ənənəyə görə, erməni kralı Mömin Vaçaqan (485-510-cu illər) həvarinin qalıqları Artsaxa-“Crvştik” monastırına köçürüb, yuxarıdakı həm də Surb (Müqəddəs) Yeğişe həvari monastırı adlandırılıb (Artsaxın Martakert rayonunda yerləşir). Həvari Yeğişenin şəhid olduğu yerində-çuxur yanında Mömin Vaçaqan sonradan bir sütun ucaltdı. Yazılara görə, orada bir ibadətgah da var idi.
Albaniya katolikosu Pilipos Pumetsi (Bumetsi) (1563-cü ildə xatırlanır) də həmin yaşayış məntəqəsinin yerlisi idi.
Mənbələrin olmadığından kəndin tarixini tam şəkildə təqdim etməsinə imkan vermir. Lakin 18-ci əsrdə kənd ermənilərlə məskunlaşdığı məlumdur. 1725-ci ilin oktyabr ayının 28-də Bum və nahiyyəsinin digər erməni kəndlərinin sakinləri Rusiya imperatoru I Pyotra məktub yazıb kömək istədilər. Bumlular adından məktubu keşiş Minas və Payram denilən biri imzalayıblar. Həmin hadisələrdən sonra, 18-ci əsrin ortalarında, Bum erməni əlhalisi islamı qəbul etməyə məcbur oldu. Bumluların qeyd etdiyinə görə, əvvəllə yeni din onlara böyük təsir etmədi. “...gündüz türkçülük, gecə isə ermənilik edirik” fikrini vurğulayaraq. Hətta islamı qəbul edəndən sonra, hər il may ayının 8-də bumlular Surb (Müqəddəs) Yeğişenin şəhid olduğu yerinə həcc ziyarət edirdilər. Zamanla Bum ermənilər erməni mühitindən uzaqlaşaraq, erməni dilini unudaraq yerli türk ləhcələrindən biri ilə danışmağa başlayıblar.
19-cu əsrin sonlarında öz erməni mənşəyi barədə Bum əhalisi arasında xatirələr qorunub saxlanılmışdır. 1889-cu ildə “Nor-Dar” qəzetinin müxbiri, Bum xalqından danışaraq, yazıb ki, yuxarıdakılar “...özlərinin erməni olduğunu, xanların göstərdiyi təzyiqləri, onların hansı vasitələrlə dinini dəyişməsi və s. danışır və təsdiq edirlər”.
Həmin dövrdə Bum əhalisindən çoxları erməni adlarını daşımağa davam edirdilər. 19-cu əsrin sonunda kənddə erməni kilsələrin xarabalıqları qorunub saxlanılmışdır, erməni qəbiristanlıqlarında isə erməni məzar daşları olub. Kənd yaxınlığında habelə qalanın qalıqları qorunub saxlanılmışdır.
Sonrakı onilliklər ərzində Bum kəndi öz erməni simasını tamamilə itirmişdir.
Hazırda da kənd Bum adlanır və əsasən azərbaycanlılar yaşayır.
Ədəbiyyat
Barxudaryants M., Albaniya ölkəsi və qonşuları. Artsax, Yerevan, 1999-cu il, s. 131, 132, 147, 148.
Fioloji, utililərə dair materiallar. A. Ad, “Meğu Hyastani”, 1881, N 69, 25 aprel, s. 1-2.
Fioloji, utililərə dair materiallar. A. Ad, “Meğu Hyastani”, 1881, N 73, 30 aprel, s. 1.
Fioloji, utililərə dair materiallar. A. Ad, “Meğu Hyastani”, 1881, N 123, 1 iyul, s. 1.
D.K., Məktublar toplusu, “Nor-Dar”, 1888-ci il, N 62, 20 aprel, səh. 3.
T.P. Məktublar toplusu, “Nor-Dar”, 1889-cu il, N 145, 2 sentyabr, səh. 2.
Karapetyan S., Albaniyanın erməni litoqrafiyaları, 1-ci kitab, Ermənistan Respublikasının Milli Elmlər Akademiyası “Elm” nəşriyyəti, Yerevan, 1997-ci il, s. 39.
Karapetyan S. Albaniyanın özü. Erməni memarlığını tədqiq edən fond, 2024, kitab 22, 1-ci hissə, s. 252-254.
Şakili, məktublar toplusu, “Nor-Dar”, 1897-ci il, N 81, 20 may, səh. 3.
Ruhani, Xudadyanın vəsiyyəti münasibətilə, “Nor-Dar”, 1899, N 46, 13 Mart, səh 2.
Kamalyants S., Uti bayramlarından (Yaddaş dəftərindən), “Artdzagank”, 1894-cü il, № 53, 11 may, səh. 2.