Nahçıvan’ın Yerıncak sancağın Noraşen köyü

2026-01-29

Tarihi Ermenistan’ın Syunik eyaletinin Yernjak (Ernjak) nahiyesine önemli Ermeni köylerinden biri Noraşen’di. Köy, Yernjak Nehri’nin sağ kıyısında, aynı adı taşıyan kalenin karşısında bulunuyordu. 13. yüzyılın ünlü Ermeni tarihçisi Stepanos Orbelyan’a göre köyün adı Norakert’tir ve Tatev Manastırı’na 12 onluk vergisi ödüyordu 1.

Tarihi kaynaklarda bu köy 10-14. yüzyıllarda Norakert, 15. yüzyıldan itibaren Noraşen ve Noraşenik, 19. yüzyıla ait bir mezar taşı yazıtına göre ise Noragyuğ adıyla anılmıştır 2. Sevan Manastırı’nda istinsah edilmiş bir İncil’de köy Noraşinik adıyla zikredilmektedir 3.

Eski ve ortaçağ dönemlerinde köy Ermeni nüfusluydu, yeni dönemlerde ise burada Müslümanlar da yaşamıştır. Nüfusunun kalabalık olması nedeniyle 17-18. yüzyıllarda bu yerleşim kasaba olarak anılmıştır 4. 1914 yılı itibarıyla köyde Ermeniler ile Müslümanlaştırılmış Ermeni Katolikler yaşamaktaydı 5.

Noraşen, Surp Astvatsatsin (Kutsal Meryem Ana), Surp Grigor, Surp Hovhannes, Surp Stepanos kiliseleri, “Kusanats” ya da Surp Hripsime şapeli, köprü, mezarlık ve diğer anıtlarıyla tanınmaktaydı. Surp Grigor Kilisesi Orta Çağ’da inşa edilmiş ve 16. yüzyılın ortalarına kadar faaliyet göstermiştir. 1357 yılında istinsah edilmiş bir İncil’de anılmakta olup, burada köy Norakert adıyla geçmektedir 6.

Köyün kuzeybatı tarafında, 12–13. yüzyıllarda inşa edilmiş Surp Hovhannes Kilisesi bulunmaktaydı, giriş kapısı batı cephesindeydi. Kilisede duvar resimleri ve kabartmalar yoktu. 1870 yılında yarı harap durumda olduğu kaydedilmiştir 7. Günümüzde tamamen yıkılmıştır. Köy arazisi içinde Orta Çağ’da inşa edilen Surp Stepanos Kilisesi de yer almaktaydı, bu kiliseye dair ilk kayıt 1660 yılına aittir 8. Kilise günümüzde harabe halindedir.

Noraşen’in merkezinde, 951 yılında kurulmuş olan ünlü Surp Astvatsatsin Kilisesi yer almaktadır. Kilise üç nefli bir bazilika olup girişleri batı ve güney cephelerindedir. 17. yüzyılda inşa edilen gavitin (son cemaat yerinin) üzerinde kabartmalar, girişlerin çevresinde ise süslemeler korunmuştur. Kilisenin farklı cephelerinde yazıtlar bulunmaktadır. Surp Astvatsatsin Kilisesi 16-17. yüzyıllarda birkaç kez onarılmıştır. İlk onarım 1572 yılında yapılmıştır. 1663 yılında manastır, Noraşenli kardeşler Hoca Hanes ve Mkrtiç tarafından yenilenmiştir. 1692–1695 yıllarına ait bir başka onarımdan da söz edilmektedir 9. 1990’lı yılların başlarında kilise hala ayakta durumdaydı.

Bu Ermeni yerleşimi, önemli bir yazı ve el yazması merkeziydi, 17. yüzyılın ikinci yarısında Surp Astvatsatsin Kilisesi’nde çok sayıda el yazması eser üretilmiştir 10.

Köyün karşısında, Yernjak Nehri üzerinde 1663 yılında inşa edilmiş bir köprü bulunmaktaydı. Bu köprünün banileri de yine adı geçen hocalar Hanes ve Mkrtich idi. Köprü 1871 yılındaki bir sel felaketi sonucu yıkılmıştır 11. Yıkılmış köprünün izleri 1930’lu yıllara kadar görülebilmekteydi 12. “Bolu Dağı”nın zirve kısmında, 14-15. yüzyıllarda inşa edilmiş “Kusanats” ya da Surp Hripsime Şapeli yer almaktaydı 13. Şapel 17. ve 19. yüzyıllarda onarılmıştır. Çevresinde 17. yüzyıla ait, yazıtsız haçkarlar bulunmaktadır. Günümüzde şapel harabe halindedir.

Noraşen köyünün batı tarafında, 15-20. yüzyıllara tarihlenen bir mezarlık yer almaktadır. Burada 800-850 mezar taşı korunmuştur. Yazıtlı mezar taşlarının sayısı 124-130’dur 14. 1980’li yıllar itibarıyla yazıtların büyük bölümü tahrip olmuş ya da aşınmış durumdaydı.

Günümüzde köy, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin Culfa rayonunda yer almakta olup Azerbaycan nüfusludur ve Goydara adıyla bilinmektedir 15.

Kaynakça:

G. Alişan, Sisakan, Venedik, 1893.
St. Orbelyan, Syunik Tarihi, Yerevan, 1986.
10-14. yüzyıl Ermenice el yazmalarının kolofonları, der. L. Haçikyan, Yerevan, 1950.
T. H. Hakobyan, St. T. Melik-Bahşyan, H. H. Barseğyan, Ermenistan ve Komşu Bölgelerin Yer Adları Sözlüğü, cilt 4, liste 1, Yerevan Üniversitesi Yayınları, Yerevan, 1998.
A. Ayvazyan, Nahçıvan Ermeni Anıtları, toplu liste, Yerevan, 1986.
A. Ayvazyan, Nahçıvan’ın Anıtsal Yapıları ve Kabartmaları, Yerevan, 1987.
A.Ayvazyan, Noraşen’in Mimari Anıtları, Lraber Sosyal Bilimleri, 1980, sayı 8.
Nahçıvan: Atlas, Ermeni Mimarlığını İnceleme Vakfı, Yerevan, 2012.

1. St. Orbelyan, Syunik Tarihi, Yerevan, 1986, s. 403.
2. A. Ayvazyan, Nahçıvan’ın Anıtsal Yapıları ve Kabartmaları, Yerevan, 1987, s. 73.
3. Ermenistan ve Komşu Bölgelerin Yer Adları Sözlüğü, cilt 4, liste 1, Yerevan, 1998, s. 21.
4. Aynısı: s. 19-20.
5. Nahçıvan: Atlas, Ermeni Mimarlığını İnceleme Vakfı, Yerevan, 2012, s. 21.
6. 10-14. yüzyıl Ermenice el yazmalarının kolofonları, der. L. Haçikyan, Yerevan, 1950, s. 424.
7. Nahçıvan: Atlas, Ermeni Mimarlığını İnceleme Vakfı, Yerevan, 2012, s. 24.
8. Aynısı: s. 24.
9. A. Ayvazyan, Nahçıvan’ın Anıtsal Yapıları ve Kabartmaları, Yerevan, 1987, s. 74-75.
10. Aynısı: s. 22.
11. G. Alişan, Sisakan, Venedik, 1893, s. 367.
12. A.Ayvazyan, Noraşen’in Mimari Anıtları, Lraber Sosyal Bilimleri, 1980, sayı 8, s. 115.
13. G. Alişan, Sisakan, Venedik, 1893, s. 368.
14. A. Ayvazyan, Nahçıvan Ermeni Anıtları, toplu liste, Yerevan, 1986, s. 79.
15. Azerbaycan dilde ‘‘Göydərə’’: Göy ‘‘mavi’’ veya ‘‘gök’’ demek, dərə ise ‘‘dere’’ demek.

Subscribe to our channel on Telegram