2026
2026
2026-01-29
Noraşen tarixi Ermənistanın Sünik əyalətinin Yerncak vilayətinin ən məşhur erməni kəndlərindən biri olub. Kənd Yerncak çayının sağ tərəfində-eyniadlı qala ilə üzbəüz yerləşir. 13-cü əsrin görkəmli erməni tarixçisi Stepanos Orbelyanın yazdığına görə, kənd Norakert adlanırdı və Tatev monastırına 12 penny (qızıl sikkə) vergi[1] ödəyirdi. Tarixi mənbələrdə bu kənd 10-14-cü əsrlərdə Norakert, 15-ci əsrdən Noraşen, Noraşenik, 19-cu əsrə aid bir qəbir daşının üzərindəki kitabəyə görə Noragyuğ[2] adlanırdı.
Sevan monastırında köçürülmüş İncildə kənd Noraşenik kimi[3] qeyd olunur. Qədim və orta əsrlərdə ermənilər yaşayan kənddə müasir dövrdə müsəlmanlar da burada yaşayıb. Çoxsaylı əhaliyə malik olduğuna görə bu yaşayış məntəqəsi 17-18-ci əsrlərdə qəsəbə[4] kimi xatırlanıb. 1914-cü ilin vəziyyəti ilə kənddə ermənilər və müsəlmanlaşmış erməni katolikləri[5] yaşamışdır.
Noraşen Surb (Müqəddəs) Astvatsatsin, Surb (Müqəddəs) Qriqor, Surb (Müqəddəs) Hovhannes, Surb (Müqəddəs) Stepanos kilsələri, “Kusanats” və ya Surb (Müqəddəs) Hripsime ibadətgahı, körpüsü, qəbiristanlığı və digər abidələri ilə məşhur olub.
Surb (Müqəddəs) Qriqor kilsəsi orta əsrlərdə tikilmiş və 16-cı əsrin ortalarınadək fəaliyyət göstərmişdir. Həmin kilsdə 1357-ci ildə köçürülmüş bir İncil mətnində xatırılanır: kənd Norakert adı ilə[6] qeyd olunur.
12-13-cü əsrlərdə tikilmiş Surb (Müqəddəs) Hovhannes kilsəsi kəndin şimal-şərq tərəfində yerləşirdi, həmin kilsənin girişi qərb fasadında olub. Kilsədə nə divar rəsmləri, nə də təsvirli oyma bəzəklər olub. 1870-ci ildə yarı dağıdılmış vəziyyətdə[7] xatırlanır. Hazırda tamamilə dağıdılmış vəziyyətdədir.
Orta əsrlərdə inşa edilmiş Surb (Müqəddəs) Stepanos kilsəsi kənd ərazisində yerləşirdi, yuxarıdakı ilk dəfə 1660-cı ildə[8] xatırlanır. Kilsə hazırda xarabalıq vəziyyətindədir.
Məşhur Surb (Müqəddəs) Astvatsatsin kilsəsi Noraşenin mərkəzi hissəsində yerləşir, yuxarıdakı 951-ci ildə inşa edilib. Bu, qərb və cənub fasadlarında girişləri olan üç keçidli bazilikadır.
17-ci əsrdə inşa edilmiş eyvanda oymalar, girişlərin ətrafında isə ornamental oymalar qorunub saxlanılmışdır. Kilsənin müxtəlif fasadlarında yazılar var. 16-17-ci əsrlərdə Surb (Müqəddəs) Astvatsatsin bir neçə dəfə təmir edilmişdir. İlk təmir 1572-ci ildə aparılmışdır. 1663-cü ildə monastır noraşenli qardaşlar Xoca Hanes və Mkrtiç tərəfindən təmir olunub. Digər bir təmir barədə 1692-1695-ci illərdə[9] xatırlanır. 1990-cı illərin əvvəllərində kilsə hələ də dayanırdı.
Bu erməni yaşayış məntəqəsi məşhur yazı mərkəzi olub və burada yerləşən Surb (Müqəddəs) Astvatsatsin kilsəsində 17-ci əsrin ikinci yarısında bir çox əlyazma[10] nüsxələri hazırlanıb.
Kəndin qarşısında, Yerncak çayının üzərində 1663-cü ildə inşa edilmiş körpü yerləşirdi, sifarişçiləri də həmin xoca-Hanes və Mkrtiç olub. Körpü 1871-ci ildə baş verən sel nəticəsində[11] dağıldı. Dağıdılmış körpünün izləri 1930-cu illərədək[12] görünürdü.
14-15-ci əsrlərdə inşa edilmiş “Kusanats” və ya Surb (Müqəddəs) Hripsime məbədi[13] “Bolu dağı” zirvəsində yerləşirdi. O, 17-ci və 19-cu əsrlərdə təmir olunub. İbadətgahın ətrafında 17-ci əsrə aid, yazıları olmayan, xaçkarlar var. Hazırda məbəd xarabalıq vəziyyətdədir.
Noraşen kəndinin qərb tərəfində15-20-ci əsrlərə aid qəbiristanlığı yerləşir. Həmin qəbiristanlıqda 800-850 qəbir daşı qorunub saxlanılmışdır. Kitabəli qəbir daşlarının sayı 124-130[14]. 1980-ci illərin vəziyyəti ilə xeyli sayda yazılar ya dağılıb, ya da deformasiyaya uğramışdı.
Hazırda kənd Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunda yerləşir, azərbaycanlılar yaşayır və Göydərə[15] adlanır.
Ədəbiyyat
Qevond Alişan, Sisakan, Venesiya, 1893.
St. Orbelyan, Sünik tarixi, Yerevan, 1986.
14-cü əsrə aid erməni əlyazmaları kataloqu, hazırlayıb-L. Xaçikyan, Yerevan, 1950.
T.X. Hakopyan, St.T. Melik-Baxşyan, H.X. Barseğyan, Ermənistan və qonşu rayonlarının toponimlər lüğəti, 4-cü cild, s. 1, Yerevan Universitetinin nəşriyyatı, Yerevan, 1998.
Ayvazyan A., Naxicevan MSSR-in erməni abidələri. Toplu siyahı. Yerevan, 1986.
A.Ayvazyan, Naxicevanın abidələri və təsvirli sənət nümunələri, Yerevan, 1987.
A.Ayvazyan, Noraşenin memarlıq abidələri, Sosial elmlər üzrə xəbər agentliyi, 1980, s. 8.
Naxicevan: xəritə kitabı, Erməni Memarlığının Tədqiqi Fondu, Yerevan, 2012.
[1] St. Orbelyan, Sünik tarixi, Yerevan, 1986, 403 səh.
[2] A.Ayvazyan, Naxicevanın abidələri və təsvirli sənət nümunələri, Yerevan, 1987, 73 səh.
[3] Ermənistan və qonşu rayonlarının toponimlər lüğəti, 4-cü cild, s. 1, Yerevan, 1998, 21 səh.
[4] Eynisi. 19-20 səh.
[5] Naxicevan: xəritə kitabı, Erməni Memarlığının Tədqiqi Fondu, Yerevan, 2012, 21 səh.
[6] 14-cü əsrə aid erməni əlyazmaları kataloqu, hazırlayıb-L. Xaçikyan, Yerevan, 1950, 424 səh.
[7] Naxicevan: xəritə kitabı, Erməni Memarlığının Tədqiqi Fondu, Yerevan, 2012, 24 səh.
[8] Eynisi: 24 səh.
[9] A.Ayvazyan, Naxicevanın abidələri və təsvirli sənət nümunələri, Yerevan, 1987, 74-75 səh.
[10] Eynisi: 22 səh.
[11] Qevond Alişan, Sisakan, Venesiya, 1893, 367 səh.
[12] A.Ayvazyan, Noraşenin memarlıq abidələri, Sosial elmlər üzrə xəbər agentliyi, 1980, s. 8, 115 səh.
[13] Qevond Alişan, Sisakan, Venesiya, 1893, 368 səh.
[14] Ayvazyan A., Naxicevan MSSR-in erməni abidələri. Toplu siyahı. Yerevan, 1986, 79 səh.
[15] Azərbaycan dilində Göydərə, Göy “mavi” və ya “göy” deməkdir, dərə-“vadi”.