“GEGHARD”
BİLİMSEL VE ANALİTİK
VAKFI
2026
2026
2026-01-19
Amuravan yerleşimi, tarihi Albanya’nın Kapalak bölgesinde, günümüzdeki Gabala (Kutkaşen) idari merkezinin 17,3 km güneydoğusunda yer almaktadır. Köy, kaynaklarda Amiravan, Amirvan, Amrvan adlarıyla da anılmıştır.
Yerleşimle ilgili ilk bilgiler 19. yüzyıla aittir. 1841 yılında köyde 617 Ermeni nüfus bulunurken, 1851’de bu sayı 438’e, 1876’da ise 992’ye ulaşmıştır. 1886 verilerine göre köyde 1012, 1914 yılında ise 1174 Ermeni yaşamaktaydı. “Nor-Dar”gazetesine göre, 1888 yılında köy halkının büyük bir bölümü çiçek hastalığı nedeniyle hayatını kaybetmiştir. Ayrıca, Amuravanlıların bir kısmının 1870 yılına kadar köyden ayrılarak Gharasun adlı yeni bir köy kurdukları bilinmektedir (Amuravan’ın 2,8 km kuzeydoğusunda bulunuyor).
Köylülerin çabaları ve Bakü Hayırseverler Cemiyeti’nin desteğiyle 1882 yılında köyde bir okul açılmıştır. Eğitim kurumu, köy kilisesinin adına ithafen Gevorgyan olarak adlandırılmıştır. 1886-1887 öğretim yılında okulda öğretmen Hovhannisyan ders vermiş, öğrenci sayısı 38-40 olmuştur. 1888-1889 öğretim yılında 23, 1889-1890 öğretim yılında ise 42 öğrenci eğitim görmüştür. 1895 yılında Çarlık yönetimi tarafından okul kapatılmıştır. Okulun yeniden açıldığına dair bilgiler 1908 yılına aittir, bu tarihte okulda 1 öğretmen ve 53 öğrenci bulunmaktaydı. 1914 yılında okul tekrar kapatılmıştır.
Amuravan köyünde Surp Gevorg Kilisesi faaliyet göstermiştir, kilise 1832 yılından itibaren kaynaklarda anılmaktadır. 1887 yılında kilise Surp Amenapırgiç adıyla kaydedilmiştir. 1891 yılında Amuravanlıların çabalarıyla kilise onarılmıştır. Samvel Karapetyan, 1984 yılında kilisenin güney girişinde, onarıma dair bir kitabenin hala mevcut olduğunu belirtir. Kitabede Ermenice şu ifadeler yer almaktadır: “Bu Surp Amenapırgiç Kilisesi, Amuravan kilise ve cemaatinin çabalarıyla, Keşiş Ter Harutyun Harutyunyants’ın görev yaptığı dönemde, 1891 yılında onarıldı.”
Kilisenin keşişleri arasında 1868 yılına kadar görev yapan Mikayel Avtandilyan Margaryants, 1868’de adı geçen Galust Ter-Sargsyants, Harutyun Hakobyan-Harutyunyants, 1910 yılında anılan Nerses Voskanyants bulunmaktadır. 1917 yılında köyün keşişi Yeğişe Ter-Hovsepyan’dı. Köy, Ermeni Apostolik Kilisesi’nin Artsakh Piskoposluğu ruhani bölgesine bağlıydı.
Köyün güneyinde bulunan Ermeni mezarlığında 1984 yılında, 18-20. yüzyıllara tarihlenen yaklaşık 200 adet dikdörtgen biçimli, işlenmiş ve yazıtlı mezar taşları tespit edilmiştir. En eski mezar taşı 1786 tarihini taşımaktadır, bu da Ermeni yerleşiminin en geç 18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren var olduğunu göstermektedir. Bu mezar taşında Ermenice şu yazı yer almaktaydı: “Bu, Gharakati’nin oğlu Bakverdi’nin mezarıdır, yıl 1786.”
Amuravan’ın kuzeyinde ve kuzeydoğusunda, Paravi Bağ ve Uzukh adlı iki ortaçağ yerleşiminin kalıntıları korunmuştur. Bu alanlarda kilise harabeleri ve Ermeni mezarlıkları bulunması, burada geçmişte Ermeni yerleşimlerinin var olduğunu göstermektedir. Bu antik alanlar 1880’lerin sonlarında Piskopos Makar Barkhudaryants tarafından incelenmiştir. O, Paravi Bağ mezarlığında bulunan yazıtlı mezar taşlarından dördünü yayımlamıştır. 1984 yılında Samvel Karapetyan’ın bölgeyi ziyareti sırasında bu yazıtlı mezar taşlarından yalnızca biri korunmuş durumdaydı. Üzerindeki Ermenice yazıt şöyledir: “Yıl 1466. Tanrı, Efendi Hovannes’e merhamet etsin, çok iyi bir insandı.”
Mezar taşının doğu kenarında, bu kişinin anısına dikilmiş, üzerinde Ermenice yazıt bulunan bir haçkar yer almaktaydı. Daha sonra Azerbaycanlı araştırmacı F. Nagiyev, mezar taşı üzerindeki yazıtı tahrif ederek eserinde onu Albanya kökenli olarak sunmuş ve farklı bir tarihlendirme yapmıştır.
Aynı alanda 1984 yılında, 15. yüzyıla tarihlenen, Ermenice yazıtlı başka mezar taşları ve haçkarlar da tespit edilmiştir.
Uzukh yerleşiminin mezarlığında Piskopos Makar Barkhudaryants, Ermenice 7 yazıtı kopyalayarak yayımlamıştır, ancak bunlar 1984 yılına gelindiğinde korunmamıştı. Samvel Karapetyan aynı yıl burada, üst kısmında Ermenice şu yazı bulunan, dikkat çekici bir haçkar bulmuştur: “Yıl 1556, Çunşib.”
1917 yılında, Rus Devrimi’nden sonra Doğu Göney Kafkasya’da ortaya çıkan otorite boşluğu nedeniyle Ermeni yerleşimleri Türk-Müslüman eşkıya çetelerin saldırılarına maruz kalmıştır. Bölgeye Osmanlı birliklerinin girmesiyle durum daha da ağırlaşmıştır. Amuravan köyü de bölgedeki diğer Ermeni köyleri gibi tahrip edilmiş, nüfusun önemli bir kısmı ise katledilmiştir. Sovyet yönetiminin kurulmasından sonra hayatta kalan Amuravanlılar köylerine dönerek yerleşimi yeniden inşa etmişlerdir. Ancak Sovyet Azerbaycanı’nın uyguladığı Ermeni karşıtı politikalar sonucunda birçok Amuravanlı köyü terk etmiştir. Buna karşılık köye Azerbaycanlılar yerleştirilmiştir. 1985 yılına gelindiğinde Amuravan’da yalnızca 12 Ermeni ev kalmış, onlar da 1 Aralık 1988 tarihinde köyü terk etmeye zorlanmıştır.
Kaynakça:
Amiravan köyü, ‘‘Nor-Dar’’, 1885, No 185, Kasım 1, s. 2-3.
Amiravan’dan, ‘‘Nor-Dar’’, 1888, No 194, Kasım 18, s. 2.
Amirvan köyden, ‘‘Nor-Dar’’, 1888, No 219, Aralık 28, s. 2.
Barkhudarents M., Alban Ülkesi ve Komşuları, Artsakh, Yerevan, 1999, s. 112-113.
Hoy-Zade, Nukhi, ‘‘Nor-Dar’’, 1895, No 223, Aralık 19, s. 2.
Karapetyan S., Asıl Albanya’nın litografileri, I. kitap, EC BMA ‘‘Gitutyun’’ yayıncılık, Yerevan, 1997, s. 35-38.
Karapetyan S., Asıl Albanya: Ermeni Mimarlığı Araştırma Vakfı, 2024, Kitap IIB, Bölüm 1, s. 235-247.
Martirosyants G., Amruan, ‘‘Nor Dar’’, 1891, No 62, Nisan 12, s. 2-3.
Syunetsi, Amirvan, ‘‘Nor-Dar’’, 1887, No 86, Haziran 3, s. 2.
Ter-Hovsepyan Eğ., Amirvan, ‘‘Horizon’’, 1917, No 177, Ağustos 20, s. 3-4.
Нагиев Ф., Новые албанские письмена и их дешифровка, Известия ДГПУ, N 2, 2009, с. 100-101.