AKADEMİK BAŞVURU-ŞİKAYET “Теология: теория и практика” Dergisinde Akademik ve Bilimsel Etik Standartların İhlallerine İlişkin
2026-10-05
Muhataplar:
Rusya Bilimler Akademisi Başkanlık Divanı
Rusya Federasyonu Bilim ve Yükseköğretim Bakanlığı Yüksek Atestasyon Komisyonu (VAK/ВАК) Tarih Uzmanlar Kurulu
Rus Ortodoks Kilisesi (Moskova Patrikhanesi)
Batı Avrupa Patriklik Eksarhı, Korsun ve Batı Avrupa Metropoliti Mark
“Теология: теория и практика” dergisinin editörlüğü
Başvurunun Konusu
“Geghard” Bilimsel-Analitik Vakfı, “Теология: теория и практика” (“Teoloji: Teori ve Pratik”) dergisinin yayın politikası ve hakem değerlendirme süreçleri hakkında şikayet başvurusunda bulunmaktadır. Başvurunun nedeni, Rus Ortodoks Kilisesi din görevlisi Arhimandrit Aleksiy Nikonorov’un (dünyevi adı: Andrey Valeryeviç Nikonorov, d. 1978, Bakü) bir dizi makalesidir ve bu makalelerde tarihi kaynakların seçici ve çarpıtılmış biçimde alıntılanması yoluyla Ermeni Hristiyan mirası “Alban” mirası olarak, Ermeni Apostolik Kilisesi’nin kurumları ise bu kiliseyle ilgisi bulunmayan kurumlar olarak sunulmaktadır.
Dergi Hakkında
“Теология: теория и практика”, 2022 yılından itibaren Moskova’da yayımlanan uluslararası, iki dilli, açık erişimli, üç ayda bir çıkan bilimsel bir dergidir (ISSN 2949-3951 [print], 2949-396X [online]; web sitesi: https://theoltp.com). Derginin resmi verilerine göre dergi, ATLA Religion Database, РИНЦ, DOAJ, Crossref ve КиберЛенинка veri tabanlarında dizinlenmekte olup 23 Nisan 2024’ten itibaren VAK’ın hakemli yayınlar listesinde yer almaktadır (veriler derginin web sitesine ve Moskova Devlet Üniversitesi’nin “ИСТИНА” sistemine dayanmaktadır, https://istina.msu.ru/journals/686491354/). Derginin web sitesinde hakem değerlendirme yönergesi (https://theoltp.com/reviewing) ve bilimsel yayın etiği ilkeleri (https://theoltp.com/ethics) yayımlanmıştır ve bunlar yazarlardan kaynakları dürüstçe alıntılamalarını ve bilimsel nesnelliği gözetmelerini talep etmektedir. İşbu başvurunun konusu, tam da bu gerekliliklerin göz ardı edilmesidir.
Yazar Hakkında
A. Nikonorov, Rus Ortodoks Kilisesi’nin bir din adamıdır: 2021-2024 yıllarında Bakü Piskoposluk İdaresi sekreteri ve Bakü’deki Kutsal Mür Taşıyan Kadınlar Katedrali’nin başpapazı olarak görev yapmış, Mart 2024’ten itibaren ise Batı Avrupa Patriklik Eksarhlığı din adamı ve Malta’daki Aziz Havari Pavlus Cemaati’nin (kilisesinin) başpapazıdır. Bizzat yayımladığı özgeçmişe göre, 2023 yılında Azerbaycan İlahiyat Enstitüsü Mütevelli Heyeti’ne dahil edilmiş, 2024 yılında Azerbaycan Cumhuriyeti’nin “Haydar Aliyev’in 100. Yılı” devlet jübile madalyasıyla ödüllendirilmiş, makaleleri ise Bakü Uluslararası Çokkültürlülük Merkezi’nin “Этнокультурное наследие Кавказской Албании” (“Kafkas Albanyası’nın Etnokültürel Mirası”) başlıklı derlemelerinde (2021, 2022, 2024) yayımlanmıştır. 2021 yılında Rusya Bilimler Akademisi Şarkiyat Enstitüsü, onun “История Церкви Кавказской Албании по Моисею Каланкатуйскому” (“Movses Kalankatuatsi’ye Göre Kafkas Albanyası Kilisesi Tarihi”) adlı monografisini yayımlamıştır (Moskova, 2021, 374 s.). Bu hususlar, yazarın şahsını değerlendirmek için değil, yayınlarının kurumsal bağlamını netleştirmek amacıyla belirtilmektedir.
Söz Konusu Makale
Никоноров А.В. Монастыри, скиты и монашеские традиции Гянджасарского католикосата к XVII веку // Теология: теория и практика. 2026. Т. 5. № 1. С. 26-52 (https://theoltp.com/issue-2026-5-1).
Yazar, Orta Çağ kaynaklarına ve bilimsel çalışmalara dayanarak, Güney Kafkasya’da, özellikle Artsah (Dağlık Karabağ) topraklarında Gandzasar Katolikosluğu’nun kilise yetki alanında bulunan manastırların ortaya çıkış ve faaliyet tarihini; kilise faaliyeti, manastır hayatı, ayin düzeni ve iç tüzüklere ilişkin konuları ön plana çıkararak sunmaya çalışmaktadır. Ancak makalede şu yaklaşımlar uygulanmıştır:
hem yazarın kendi metninde hem de alıntılanan bölümlerde “Ermeni” ve “Ermenistan” adlarının kasıtlı olarak atlanması,
birincil kaynakların seçici biçimde alıntılanması ve bu sırada söz konusu unsuru Ermeni olarak tanımlayan cümle veya ifadelerin çıkarılması,
kişi adlarının ve yer adlarının değiştirilmesi veya çarpıtılması,
Ermeni yazarların, kurumların ve kilise konsillerinin varsayılan “Alban” kilise geleneğine mal edilmesi.
Sonuç olarak, tarihsel olarak Ermeni Apostolik Kilisesi’nin bir parçası olan Gandzasar Katolikosluğu, münhasıran “Alban kilise kurumu” olarak sunulmaktadır. Yalnızca Artsah’ın değil, bugünkü Ermenistan Cumhuriyeti, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ve Türkiye topraklarındaki manastır ve kiliseler ile oralarda görev yapmış din adamları da Alban Kilisesi’ne mal edilmektedir. Dikkat çekicidir ki yazar esas olarak Ermeni birincil kaynaklarına ve Ermeni bilim insanlarının çalışmalarına dayanmakta, ancak bunların etnik aidiyetini belirtmekten tutarlı biçimde kaçınmaktadır. Söz konusu yöntem makalede sistemli biçimde uygulanmıştır ve tesadüfi bir eksiklik olarak değerlendirilemez: Ermeni tarihçilerin eserlerinden alıntı yapılırken “Ermeni” ve “Ermenistan” sözcüklerinin çıkarılması bilimsel etiğin doğrudan ihlalidir.
Aynı sayıda Alihuseyn Gulu-Zada’nın “The Christian Heritage of Caucasian Albania: History, Identity, and Legacy” başlıklı makalesi de (s. 112-121) yayımlanmıştır ve bu makale de aynı tezleri ileri sürmekte olup bu durum, meselenin yalnızca tek bir yazarla değil, editoryal yaklaşımla da ilgili olduğunu göstermektedir.
Olgunun Sistemli Niteliği
Söz konusu makale, A. Nikonorov’un bu dergideki bu türden ilk yayını değildir. 2022-2026 yıllarında aynı dergide altı makalesi yayımlanmış (tam liste için bkz. Ek 1), bunların tümünde aynı yöntem uygulanmıştır. 2026 yılında aynı yayıncının “Christianity in the Middle East” dergisinde (https://cmideast.ru), Alban Kilisesi’nin VII-XIII. yüzyıllardaki tarihine ayrılmış iki makalesi daha yayımlanmıştır (c. 10, sayı 1, s. 57-82; c. 10, sayı 2, s. 89-131).
Bu makalelerde, ayrıca kamuya açık konuşmalarında ve röportajlarında (Ek 2) yazar aynı savları yinelemektedir: Ermeniler bölgenin Hristiyan yaşamında, hele manastır ve kilise hayatında kayda değer bir rol oynamamıştır; Ermeni manevi ve maddi mirasının büyük bölümü ise Ermeni mirası değildir. Üstelik yazar, tarih biliminin yöntemlerini göz ardı ederek ve neredeyse yalnızca Ermeni tarihçilerin eserlerine ve Ermeni kaynaklarına dayanarak, Ermenilerin rolünün asgariye indirildiği veya hiç bulunmadığı bir bölge “tarihi” inşa etmektedir. Kamuya açık konuşmalarında bu tezlere, Ermeni Apostolik Kilisesi’ne, Ermeni tarih bilimine ve Ermenistan Cumhuriyeti’ne yönelik, bilimsel tartışmanın sınırlarını aşan ve içerik bakımından Azerbaycan Cumhuriyeti’nin resmî tutumuyla örtüşen değerlendirmeler eşlik etmektedir (bkz. özellikle Ek 2, 1 Aralık 2020, 22 Ağustos 2024 ve 13 Eylül 2025 tarihli yayınlar).
Hakem Değerlendirmesi Sorunu
Derginin yönergesi, gönderilen makalelerin bağımsız hakem değerlendirmesinden geçmesini öngörmektedir. A. Nikonorov’un makaleleri söz konusu olduğunda bu süreç açıkça işlememiş veya yalnızca şeklen işlemiştir: alıntıların çarpıtılmasını, Ermeni yazarların etnik aidiyetinin sistemli biçimde gizlenmesini ve Ermeni Apostolik Kilisesi kurumlarının keyfî biçimde başka bir kiliseye mal edilmesini, Orta Çağ Ermeni kaynaklarına hakim herhangi bir hakem daha ilk okuyuşta tespit ederdi. Bu makaleler kural olarak kaynakların dengeli bir analizine dayanmamakta, tarih yazımı geleneğini ve yöntemlerini göz ardı etmekte ve bilimsel söylem yerine Azerbaycan’ın resmî propagandasının tezlerini yeniden üretmektedir. Bu tür yayınlar yalnızca bilimsel nesnellik ilkelerine ve derginin kendi etik kurallarına aykırı olmakla kalmamakta, aynı zamanda kiliseler arası ilişkilere ve Ermeni ve Rus halklarının dostluk bağlarına da zarar vermektedir.
Talepler
Bu şikayet başvurusuyla Rusya’daki meslektaşlarımızın, bilim alanındaki yetkililerin ve Rus Ortodoks Kilisesi’nin dikkatini “Теология: теория и практика” dergisinin yayınlarına çekiyor ve şu çağrıda bulunuyoruz:
derginin yayın politikasının ve hakem değerlendirme süreçlerinin, Yayın Etiği Komitesi (COPE) yönergelerine uygun olarak akademik denetimden geçirilmesi;
ihlaller giderilinceye kadar derginin VAK listesindeki yerinin ve РИНЦ veri tabanındaki dizinlenmesinin askıya alınması veya yeniden gözden geçirilmesi;
dergi editörlüğünden söz konusu makalelerin bağımsız biçimde yeniden hakem değerlendirmesine tabi tutulmasının ve ihlallerin doğrulanması halinde bu makalelerin geri çekilmesinin (retraction) veya editoryal notla birlikte yayımlanmasının talep edilmesi;
“Geğard” Vakfı uzmanının hazırladığı ve söz konusu yayının asılsız iddialarını gerekçeli biçimde ortaya koyan yanıt makalesinin aynı dergide yayımlanması.
Ek 1. A. Nikonorov’un “Теология: теория и практика” Dergisindeki Yayınları
Никоноров А.В. Краткий очерк о наиважнейших православных архитектурных памятниках Азербайджана // Теология: теория и практика. Т. 1. № 2. С. 17-35. DOI: 10.24412/2949-3951-2022-0090. https://theoltp.com/issue-2022-1-2
Никоноров А.В. Каноны царя Кавказской Албании Вачагана III: обстоятельства принятия и правовые параллели // Теология: теория и практика. Т. 3. № 1. С. 58-78. DOI: 10.24412/2949-3951-2024-0040. https://theoltp.com/issue-2024-3-1
Никоноров А.В. Топографическая карта из коллекции Л.Ф. Марсильи как источник по истории Кавказской Албанской церкви в XVII веке // Теология: теория и практика. Т. 4. № 2. С. 84-92. DOI: 10.24412/2949-3951-2025-0120. https://theoltp.com/issue-2025-4-2
Никоноров А.В. Епископские кафедры Гянджасарского католикосата в XVII веке // Теология: теория и практика. Т. 4. № 3. С. 69-82. DOI: 10.24412/2949-3951-2025-0170. https://theoltp.com/issue-2025-4-3
Никоноров А.В. Традиция паломничества и места поклонения Гянджасарского католикосата при Сефевидах // Теология: теория и практика. Т. 4. № 4. С. 38-67. DOI: 10.65324/ttp003. https://theoltp.com/issue-2025-4-4
Никоноров А.В. Монастыри, скиты и монашеские традиции Гянджасарского католикосата к XVII веку // Теология: теория и практика. Т. 5. № 1. С. 26-52. https://theoltp.com/issue-2026-5-1
İlgili yayınlar:
Никоноров А.В. История Церкви Кавказской Албании по Моисею Каланкатуйскому. М.: ИВ РАН, 2021. 374 с.
Никоноров А.В. Кавказская Албания и ее церковь под властью Омейядского халифата в VII-VIII веках // Christianity in the Middle East. 2026. Т. 10. № 1. С. 57- DOI: 10.65324/cme017
Никоноров А.В. Институциональная эволюция и стратегии выживания Кавказской Албанской церкви под властью Аббасидского халифата, Великих Сельджукидов и Атабеков Ильдегизидов в VIII-XIII веках // Christianity in the Middle East. 2026. Т. 10. № 2. С. 89- DOI: 10.65324/cme021
Ek 2. A. Nikonorov’un Röportajları ve Kamuya Açık Konuşmaları
Rus Pravoslav Kilsəsinin nümayəndəsi: «Qarabağ monastırları Azərbaycan xalqına məxsusdur!» // oxu.az, 01.12.2020. https://oxu.az/society/445377
Игумен Алексий (Никоноров): Блестящие результаты деятельности Мехрибан Алиевой по укреплению взаимопонимания между культурами я видел своими глазами // Независимая газета, 01.12.2020. https://www.ng.ru/culture/2020-12-01/100_190330112020.html
Архимандрит Алексий (Никоноров): В Азербайджане народы и конфессии понимают и принимают друг друга, несмотря на различия // Day.az, 15.02.2022. https://news.day.az/politics/1435993.html
Архимандрит Алексий (Никоноров): Азербайджан имеет особый дар, делающий его уникальным, привлекательным и образцовым // Day.az, 28.06.2022. https://news.day.az/politics/1473429.html
О праздновании дней святого великомученика Георгия и просветителя Кавказской Албании Елисея. Из цикла передач «Грани толерантности» // CBC TV Azerbaijan, 14.05.2023. https://m.youtube.com/watch?v=HTY2NFBCDIk
Архимандрит Алексий (Никоноров): Доклад Госдепа о свободе религий — инструмент вмешательства в дела Азербайджана // news.day.az, 19.05.2023. https://news.day.az/politics/1565349.html
Архимандрит Алексий (Никоноров): Община западных азербайджанцев усилила свою международную деятельность // Qərbi Azərbaycan TV, 26.10.2023. https://youtu.be/1AdCKWsXJzE
Архимандрит Алексий (Никоноров): Все больше стран прислушиваются к голосу Азербайджана. Аспекты иностранных дел с Теймуром Атаевым // CBC TV Azerbaijan, 01.11.2023. https://m.youtube.com/watch?v=oMzFIBaGduo
Архимандрит Алексий (Никоноров): Азербайджан обеспечил неприкосновенность всех христианских храмов и монастырей на освобожденных территориях // news.day.az, 12.11.2023. https://news.day.az/politics/1613219.html
Архимандрит Алексий (Никоноров): Обвинения в христианофобии полностью противоречат реалиям Азербайджана // news.day.az, 14.04.2025. https://news.day.az/politics/1744233.html
