AKADEMİK ŞİKAYƏT-ƏRİZƏSİ «Теология: теория и практика» jurnalında akademik və elmi-etik normaların pozulması barədə
2026-10-05
Ünvanlananlar:
Rusiya Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyəti
Rusiya Federasiyası Elm və Ali Təhsil Nazirliyi yanında Ali Attestasiya Komissiyasının (AAK/ВАК) tarix üzrə ekspert şurası
Rus Pravoslav Kilsəsi (Moskva Patriarxlığı)
Qərbi Avropa Patriarx Ekzarxı, Korsun və Qərbi Avropa mitropoliti Mark
«Теология: теория и практика» jurnalının redaksiyası
Müraciətin mövzusu
“Geğard” Elmi-Analitik Fondu «Теология: теория и практика» (“İlahiyyat: nəzəriyyə və təcrübə”) jurnalının redaksiya siyasəti və elmi rəyvermə prosedurları ilə bağlı şikayət-ərizəsi təqdim edir. Müraciətə səbəb Rus Pravoslav Kilsəsinin din xadimi arximandrit Aleksi Nikonorovun (dünyəvi adı — Andrey Valeryeviç Nikonorov, 1978-ci ildə Bakıda anadan olub) məqalələr silsiləsidirç həmin məqalələrdə tarixi mənbələrdən seçmə və təhrif olunmuş sitatlar gətirilməsi ilə erməni xristian irsi “alban” irsi kimi, Erməni Apostol Kilsəsinin qurumları isə bu kilsəyə aidiyyəti olmayan qurumları kimi təqdim edilir.
Jurnal haqqında
«Теология: теория и практика» jurnalı 2022-ci ildən Moskvada nəşr olunan beynəlxalq, ikidilli, açıq girişli, rüblük elmi jurnaldır (ISSN 2949-3951 [print], 2949-396X [online]; sayt: https://theoltp.com). Jurnalın rəsmi məlumatlarına görə, o, ATLA Religion Database, РИНЦ, DOAJ, Crossref və КиберЛенинка bazalarında indeksləşdirilir və 23 aprel 2024-cü ildən AAK-ın resenziyalı nəşrlər siyahısına daxil edilib (məlumatlar jurnalın saytına və MDU-nun «ИСТИНА» sisteminə əsasən: https://istina.msu.ru/journals/686491354/). Jurnalın saytında resenziyalaşdırma qaydaları (https://theoltp.com/reviewing) və elmi nəşrlərin etikası haqqında müddəalar (https://theoltp.com/ethics) dərc olunub, bunlar müəlliflərdən mənbələrə vicdanla istinad etməyi və elmi obyektivliyi tələb edir. Bu müraciətin predmeti məhz həmin tələblərə məhəl qoyulmamasıdır.
Müəllif haqqında
А. Nikonorov Rus Pravoslav Kilsəsinin din xadimidir: 2021–2024-cü illər ərzində Bakı Yeparxiya İdarəsinin katibi və Bakıdakı Müqəddəs Mürdaşıyan Zənənlər kafedralının ali rəhbəri olub, 2024-cü ilin mart ayından etibarən isə Qərbi Avropa Patriarx Ekzarxlığının din xadimi, Maltadakı Müqəddəs Həvari Pavel prixodunun (kilsəsinin) rəhbəridir. Özünün dərc etdiyi tərcümeyi-hala görə, 2023-cü ildə Azərbaycan İlahiyyat İnstitutunun Himayəçilər Şurasının tərkibinə daxil edilib, 2024-cü ildə Azərbaycan Respublikasının “Heydər Əliyevin 100 illiyi” dövlət yubiley medalı ilə təltif olunub, məqalələri isə Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzinin «Этнокультурное наследие Кавказской Албании» (“Qafqaz Albaniyasının etnomədəni irsi”) məcmuələrində (2021, 2022, 2024) çap edilib. 2021-ci ildə Rusiya Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutu onun «История Церкви Кавказской Албании по Моисею Каланкатуйскому» (“Moisey Kalankatlıya əsasən Qafqaz Albaniyası Kilsəsinin tarixi”) adlı monoqrafiyasını nəşr edib (Moskva, 2021, 374 səh.). Bu hallar müəllifin şəxsiyyətini qiymətləndirmək üçün deyil, onun nəşrlərinin institusional kontekstini dəqiqləşdirməyə qeyd olunur.
Müzakirə olunan məqalə
Никоноров А.В. Монастыри, скиты и монашеские традиции Гянджасарского католикосата к XVII веку // Теология: теория и практика. 2026. Т. 5. № 1. С. 26–52 (https://theoltp.com/issue-2026-5-1).
Müəllif orta əsr mənbələrinə və elmi əsərlərə əsaslanaraq, Cənubi Qafqazda, xüsusən Arsax (Dağlıq Qarabağ) ərazisində Qandzasar katolikosluğunun kilsə yurisdiksiyası altında olan monastırların yaranma və fəaliyyət tarixini kilsə fəaliyyəti, monastır həyatı, ayin qaydası və daxili nizamnamələr məsələlərinə xüsusi diqqət yetirməklə təqdim etməyə çalışır. Lakin məqalədə aşağıdakı yanaşmalar tətbiq olunub:
həm müəllif mətnində, həm də sitat gətirilən hissələrdə “erməni” və “Ermənistan” adlarının qəsdən buraxılması;
ilkin mənbələrdən seçmə sitatların gətirilməsi zamanı tədqiqat predmetini erməni kimi identifikasiya edən cümlələrin və ya müddəaların çıxarılması.
şəxs adlarının və yer adlarının (toponim) əvəzlənməsi və ya təhrif edilməsi,
erməni müəlliflərin, qurumların və kilsə məclislərinin ehtimal edilən «alban» kilsə ənənəsinə aid edilməsi,
Nəticədə tarixən Erməni Apostol Kilsəsinin tərkib hissəsi olmuş Qandzasar katolikosluğu yalnız “alban kilsə qurumu” kimi təqdim edilir. Alban kilsəsinə təkcə Artsaxın deyil, həm də indiki Ermənistan Respublikasının, Naxicevan Muxtar Respublikasının və Türkiyənin ərazisindəki monastır və kilsələr, habelə orada xidmət etmiş din xadimləri aid edilir. Diqqətəlayiqdir ki, müəllif əsasən erməni ilkin mənbələrinə və erməni alimlərinin əsərlərinə əsaslanır, lakin onların etnik mənsubiyyətini qeyd etməkdən ardıcıl olaraq yayınır. Göstərilən üsul məqalədə sistemli şəkildə tətbiq olunub və təsadüfi buraxılma sayıla bilməz: erməni tarixçilərinin əsərlərindən sitat gətirilərkən “erməni” və “Ermənistan” sözlərinin çıxarılması elmi etikanın birbaşa pozulmasıdır.
Həmin nömrədə Alihuseyn Gulu-Zadanın «The Christian Heritage of Caucasian Albania: History, Identity, and Legacy» adlı məqaləsi də (s. 112–121) dərc olunub; o da eyni tezisləri irəli sürür ki, bu da söhbətin təkcə bir müəllifdən deyil, həm də redaksiya yanaşmasından getdiyini göstərir.
Hadisənin sistematik xarakteri
Müzakirə olunan məqalə A. Nikonorovun bu jurnaldakı ilk belə nəşri deyil. 2022–2026-cı illərdə həmin jurnalda onun altı məqaləsi işıq üzü görüb (tam siyahı — Əlavə 1), onların hamısında eyni metod tətbiq edilib. 2026-cı ildə eyni nəşriyyatın «Christianity in the Middle East» jurnalında (https://cmideast.ru) onun Alban kilsəsinin VII–XIII əsrlər tarixinə həsr olunmuş daha iki məqaləsi dərc edilib (c. 10, № 1, s. 57–82; c. 10, № 2, s. 89–131).
Bu məqalələrdə, habelə açıq çıxışlarında və müsahibələrində (Əlavə 2) müəllif eyni müddəaları təkrarlayır: ermənilər regionun xristian həyatında, xüsusən də monastır və kilsə həyatında əhəmiyyətli rol oynamayıb, erməni mənəvi və maddi irsinin böyük hissəsi isə erməni irsi deyil. Bununla yanaşı, tarixşünaslığının metodlarına məhəl qoymadan və demək olar ki, yalnız erməni tarixçilərinin əsərlərinə və erməni mənbələrinə əsaslanaraq müəllif regionun elə bir “tarix”ini qurur ki, orada ermənilərin rolu minimuma endirilib və ya ümumiyyətlə yoxdur. İctimai çıxışlarda bu tezislər Erməni Apostol Kilsəsinin, erməni tarixşünaslığının və Ermənistan Respublikasının ünvanına səsləndirilən, elmi müzakirə çərçivəsindən kənara çıxan və məzmunca Azərbaycan Respublikasının rəsmi mövqeyi ilə üst-üstə düşən qiymətləndirmələrlə müşayiət olunur (bax, xüsusən, Əlavə 2, 1 dekabr 2020-ci il, 22 avqust 2024-cü il və 13 sentyabr 2025-ci il tarixli nəşrlər).
Resenziyalaşdırma məsələsi
Jurnalın qaydalarında təqdim olunan məqalələrin müstəqil resenziyalaşdırılması nəzərdə tutulur. A. Nikonorovun məqalələrinə gəldikdə, bu prosedur açıq-aşkar işləməyib və ya formal xarakter daşıyıb: sitatların təhrif edilməsini, erməni müəlliflərin etnik mənsubiyyətinin sistemli şəkildə susdurulmasını və Erməni Apostol Kilsəsi qurumlarının özbaşına başqa kilsəyə aid edilməsini orta əsr erməni mənbələrinə bələd olan istənilən resenzent elə ilk oxunuşdaca aşkar edərdi. Bu məqalələr, bir qayda olaraq, mənbələrin balanslı təhlilinə əsaslanmır, tarixşünaslıq ənənəsinə və metodlarına məhəl qoymur və elmi diskurs əvəzinə Azərbaycanın rəsmi təbliğatının tezislərini təkrarlayır. Belə nəşrlər nəinki elmi obyektivlik prinsiplərinə və jurnalın öz etik müddəalarına ziddir, həm də kilsələrarası münasibətlərə, erməni və rus xalqlarının dostluq əlaqələrinə ziyan vurur.
Tələblər
Bu şikayət-ərizəsi ilə Rusiyadakı həmkarlarımızın, elm sahəsinin məsul şəxslərinin və Rus Pravoslav Kilsəsinin diqqətini «Теология: теория и практика» jurnalının nəşrlərinə cəlb edərək çağırırıq:
Nəşr Etikası Komitəsinin (COPE) təlimatlarına uyğun olaraq jurnalın redaksiya siyasətinin və resenziyalaşdırma prosedurlarının akademik yoxlanışını aparmaq,
pozuntular aradan qaldırılanadək jurnalın AAK siyahısına daxil edilməsini və РИНЦ bazasında indeksləşdirilməsini dayandırmaq və ya yenidən nəzərdən keçirmək,
jurnalın redaksiyasından müzakirə olunan məqalələrin müstəqil şəkildə yenidən resenziyalaşdırılmasını, pozuntular təsdiqləndiyi halda isə onların geri çağırılmasını (retraction) və ya redaksiya qeydi ilə müşayiət olunmasını tələb etmək;
“Geğard” Fondunun eksperti tərəfindən hazırlanmış və müzakirə olunan nəşrin yalan müddəalarını əsaslandırılmış şəkildə ifşa edən cavab məqaləsini həmin jurnalda dərc etmək.
Əlavə 1. A. Nikonorovun «Теология: теория и практика» jurnalındakı nəşrləri
Никоноров А.В. Краткий очерк о наиважнейших православных архитектурных памятниках Азербайджана // Теология: теория и практика. Т. 1. № 2. С. 17–35. DOI: 10.24412/2949-3951-2022-0090. https://theoltp.com/issue-2022-1-2
Никоноров А.В. Каноны царя Кавказской Албании Вачагана III: обстоятельства принятия и правовые параллели // Теология: теория и практика. Т. 3. № 1. С. 58–78. DOI: 10.24412/2949-3951-2024-0040. https://theoltp.com/issue-2024-3-1
Никоноров А.В. Топографическая карта из коллекции Л.Ф. Марсильи как источник по истории Кавказской Албанской церкви в XVII веке // Теология: теория и практика. Т. 4. № 2. С. 84–92. DOI: 10.24412/2949-3951-2025-0120. https://theoltp.com/issue-2025-4-2
Никоноров А.В. Епископские кафедры Гянджасарского католикосата в XVII веке // Теология: теория и практика. Т. 4. № 3. С. 69–82. DOI: 10.24412/2949-3951-2025-0170. https://theoltp.com/issue-2025-4-3
Никоноров А.В. Традиция паломничества и места поклонения Гянджасарского католикосата при Сефевидах // Теология: теория и практика. Т. 4. № 4. С. 38–67. DOI: 10.65324/ttp003. https://theoltp.com/issue-2025-4-4
Никоноров А.В. Монастыри, скиты и монашеские традиции Гянджасарского католикосата к XVII веку // Теология: теория и практика. Т. 5. № 1. С. 26–52. https://theoltp.com/issue-2026-5-1
Əlaqəli eımi nəşrlər:
Никоноров А.В. История Церкви Кавказской Албании по Моисею Каланкатуйскому. М.: ИВ РАН, 2021. 374 с.
Никоноров А.В. Кавказская Албания и ее церковь под властью Омейядского халифата в VII–VIII веках // Christianity in the Middle East. 2026. Т. 10. № 1. С. 57–82. DOI: 10.65324/cme017
Никоноров А.В. Институциональная эволюция и стратегии выживания Кавказской Албанской церкви под властью Аббасидского халифата, Великих Сельджукидов и Атабеков Ильдегизидов в VIII–XIII веках // ChristianityintheMiddleEast. 2026. Т. 10. № 2. С. 89–131. DOI: 10.65324/cme021
Əlavə 2. A. Nikonorovun müsahibələri və ictimai çıxışları
Rus Pravoslav Kilsəsinin nümayəndəsi: «Qarabağ monastırları Azərbaycan xalqına məxsusdur!» // oxu.az, 01.12.2020. https://oxu.az/society/445377
Игумен Алексий (Никоноров): Блестящие результаты деятельности Мехрибан Алиевой по укреплению взаимопонимания между культурами я видел своими глазами // Независимая газета, 01.12.2020. https://www.ng.ru/culture/2020-12-01/100_190330112020.html
Архимандрит Алексий (Никоноров): В Азербайджане народы и конфессии понимают и принимают друг друга, несмотря на различия // Day.az, 15.02.2022. https://news.day.az/politics/1435993.html
Архимандрит Алексий (Никоноров): Азербайджан имеет особый дар, делающий его уникальным, привлекательным и образцовым // Day.az, 28.06.2022. https://news.day.az/politics/1473429.html
О праздновании дней святого великомученика Георгия и просветителя Кавказской Албании Елисея. Из цикла передач «Грани толерантности» // CBCTVAzerbaijan, 14.05.2023. https://m.youtube.com/watch?v=HTY2NFBCDIk
Архимандрит Алексий (Никоноров): Доклад Госдепа о свободе религий — инструмент вмешательства в дела Азербайджана // news.day.az, 19.05.2023. https://news.day.az/politics/1565349.html
Архимандрит Алексий (Никоноров): Община западных азербайджанцев усилила свою международную деятельность // QərbiAzərbaycanTV, 26.10.2023. https://youtu.be/1AdCKWsXJzE
Архимандрит Алексий (Никоноров): Все больше стран прислушиваются к голосу Азербайджана. Аспекты иностранных дел с Теймуром Атаевым // CBCTVAzerbaijan, 01.11.2023. https://m.youtube.com/watch?v=oMzFIBaGduo
Архимандрит Алексий (Никоноров): Азербайджан обеспечил неприкосновенность всех христианских храмов и монастырей на освобожденных территориях // news.day.az, 12.11.2023. https://news.day.az/politics/1613219.html
Архимандрит Алексий (Никоноров): Обвинения в христианофобии полностью противоречат реалиям Азербайджана // news.day.az, 14.04.2025. https://news.day.az/politics/1744233.html
