“GEGHARD”
BİLİMSEL VE ANALİTİK
VAKFI
2026
2026
2026-08-24
Sultan-Nuhi köyü, Kutkaşen bölgesinin aynı adlı ilçe merkezinin (günümüzde Gabele) yaklaşık 11 km güneybatısında yer almaktadır. Köy, Gabele-Nuhi adıyla da bilinmektedir.
Sultan-Nuhi 18. yüzyılda kurulmuştur. Köyde, Hristiyan Ermenilerin yanı sıra, çoğunlukla köyün Tapa-Mahla mahallesinde olmak üzere Müslüman Ermeniler de yaşamıştır.
1841 yılında köyde 338 kişi yaşamaktaydı. On yıl sonra ise köyün Ermeni nüfusu 668 kişiye ulaşmıştır. Sultan-Nuhi'nin nüfusu 1874 yılında 1027, 1886 yılında ise 868 kişiydi. 1890 yılında köyün Ermeni nüfusu 1.019, 1901 yılında 983, 1908 yılında ise 952 kişiydi. 1912 yılında Sultan-Nuhi'de 1061, 1914 yılında ise 1110 Ermeni yaşamaktaydı. 1917 yılında köyde yalnızca 160 hane Ermeni nüfusunun kaldığı, geri kalanların ise Türkleşmiş Ermeniler olduğu belirtilmektedir.
1886 yılında köyde bir Ermeni okulu açılmış ve burada 30 öğrenci eğitim görmüştür. 1889 yılında, Surp Sahakyan adını taşıyan okulda 33 öğrenci ve 1 öğretmen bulunduğu belirtilmektedir. Okul 1894 yılında kapanmış, 1914 yılında yeniden açılmıştır ve öğrenci sayısı 43 olmuştur.
Sultan-Nuhi'de iki Ermeni kilisesi bulunmaktaydı. Köyün batı mahallesinde Surp Astvatsatsin kilisesi yer alıyordu. Kilisenin onarım çalışmalarına 1872-1873 yıllarında başlanmıştır. Bu duruma, kilisenin güney girişindeki kitabe tanıklık etmektedir:
“Taşı getiren Haçatur Atabekyan, 10 Eylül 1873 tarihinde toplumun masraflarıyla Surp Astvatsatsin kilisesini inşa etti. O sırada Sultan-Nuhi’nin rahibi Avetis Ter-İsrayelyan’dı.”
Kilisenin kuzey tarafında, vaftiz havuzunun yanında başka bir kitabe daha bulunuyordu:
“Kutsal vaftiz havuzu, rahibin oğlu Galust ile eşi Sanduht’un ve oğulları Gharaz, Ohan ve Abraham’ın anısına yapılmıştır.”
Bu kitabeler, anıt araştırmacısı Samvel Karapetyan’ın Sultan-Nuhi’yi ziyaret ettiği 1986 yılında da korunmuş durumdaydı.
Köyün her iki kilisesinde de rahipler görev yapmıştır. Bunlardan şu isimler anılmaktadır: Ter Daniel (18. yüzyılda), Ter İsrayel (19. yüzyılın başlarında, 1807 yılında vefat etmiştir), Karapet Ter-İsrayelyants (1812-1845 yılları arasında görev yapmıştır), Zakarya Mikayelyan (1817-1849 yılları arasında görev yapmıştır), Haçatur, Avetik, Arakel rahipleri (1843 yılında anılmışlardır), Petros Ter-Karapetyan-Ter-İsrayelyants (1850-1877 yılları arasında görev yapmıştır), Hovhannes Ter-Zakaryan (19. yüzyılın ikinci yarısında anılmıştır), Avetik Ter-İsrayelyants (1870-1908 yılları arasında görev yapmış, Sultan-Nuhili olmuştur), Harutyun Atağişiyan (Harutyunyan)-Ter-Zakaryants (1879-1910 yılları arasında görev yapmıştır), Suren Ter-Zakaryants (1910-1914 yılları arasında görev yapmıştır).
Köyün Müslüman Ermenilerinin mahallesinde iki cami faaliyet göstermiştir.
Sultan-Nuhi'de Ermeni mezarlıkları bulunmaktaydı. Bunlardan biri Surp Astvatsatsin kilisesinin yakınında yer alıyordu. Burada korunmuş mezar taşlarının üzerinde kitabeler bulunmaktaydı. Aşağıda bunlardan birkaçını sunalım:
“Bu, Ter İsrayel’in eşi Anna’nın mezarıdır. (1795).”
“Bu, Gabele-Nuhili Akar’ın oğlu Minas’ın mezarıdır. 10 Mayıs 1815.”
“Bu, Gabele-Nuhili Sarkis’in oğlu Hovsep’in mezarıdır. Mezara yaklaştığınızda temiz bir kalple ‘Tanrı merhamet etsin’ deyin; Tanrı da size merhamet etsin. 1819.”
“Bu, Ter Zakarya’nın kızı ve rahip Karapet’in oğlu Hovhannes’in eşi Mariam’ın mezarıdır. 8 Nisan 1844 tarihinde vefat etmiştir.”
“Bu, Ter Karapet’in mezarıdır; kendisi Ter İsrayel’in oğlu, başrahip Ter Daniel’in torunudur. Bunlar, kökeni Sultan-Nuhi’ye dayanan rahip ailesinin akrabalarıdır. … Bu mezara yaklaşan kişi, geçip gitmeden önce ruhundan söylemeli… 4 Mayıs 1846 tarihinde vefat etmiştir. Yaklaşandan ricam, ‘Rab merhamet et’ demesi; yanında bulunanlara ise temiz bir vicdanla ‘merhumun ruhu şad olsun’ demesidir.”
Bir başka mezar taşı ise köyün doğu mahallesinde bulunmuştur: “İsa-Tanrı Rostam’a merhamet etsin. No: ME.”
Köyün yakınında Vankasar bulunmaktadır. Burada, bir zamanlar Kapalak’ın piskoposluk merkezi olan manastırın (5-7. yüzyıllar) kalıntıları bulunmuştur.
Çevredeki diğer Ermeni köylerinde olduğu gibi Sultan-Nuhi Ermenileri de 1918 olayları sırasında zarar görmüştür. Bölgeye giren Osmanlı birlikleri ve yerel Kafkas Tatarları, Doğu Transkafkasya’daki Ermeni yerleşimlerini tahrip etmiştir. Ancak bu olayların ardından Ermeniler köyde yaşamaya devam etmiş ve 1988 yılındaki zorunlu göçe kadar burada kalmışlardır.
Kaynakça:
«Ararat», 1886, XI, s. 503.
«Ararat», 1913, VIII-IX, s. 687.
«Ararat», 1914, III, s. 201.
«Ararat», 1915, XI-XII, s. 824.
«Ardzagank», 1884, No. 32, 19 Ağustos, s. 478.
«Ardzagank», 1887, No. 4, 8 Şubat, s. 56.
Barkhutaryants M., Ağvan Ülkesi ve Komşuları. Artsakh, Yerevan, 1999, s. 125-126.
T. P., yazışma, «Nor-Dar», 1889, No. 65, 29 Nisan, s. 3.
Karapetyan S., “Tarihî Ermenistan’ın Kapalak Gavarındaki Türkçe Konuşan Ermeni Köyleri”, Lraber Hasarakakan Gitutyunneri, 1988, No. 1, s. 40-46.
Karapetyan S., Bun Ağvank’ın Ermenice Taş Yazıtları, Kitap I, Yerevan, 1997, s. 44-46.
Karapetyan S., Bun Ağvank. Ermeni Mimarisini Araştırma Vakfı, 2024, Kitap XXII, Kısım 1, s. 315-324.
«Horizon», 1917, No. 44, 1 Mart, s. 3.
Mazhak, “Vardaşen ve Nizh, Nuhi Gavarında”, «Meğu Hayastani», 1879, No. 81, 20 Ekim, s. 1.
«Mşak», 1914, No. 81, 18 Nisan, s. 2.
«Nor-Dar», 1887, No. 210, 4 Aralık, s. 2.
«Nor-Dar», 1889, No. 186, 8 Kasım, s. 2.
«Nor-Dar», 1892, No. 140, 8 Eylül, s. 1.
«Nor-Dar», 1893, No. 192, 2 Kasım, s. 2.
Prom-zu, yazışma, «Nor-Dar», 1890, No. 68, 29 Mayıs, s. 3.
Sevordi, yazışma, «Nor-Dar», 1894, No. 97, 10 Haziran, s. 3.
Ter-Grigoryants Y., “Editöre Mektup”, «Mşak», 1882, No. 182, 2 Ekim, s. 2.
Ter-Zakaryan S., “Okul Meselesi Üzerine”, «Mşak», 1914, No. 81, 18 Nisan, s. 2.
Tonyan A., “Sultan-Nuhi”, «Horizon», 1917, No. 8, 13 Ocak, s. 3.
Алфавитные списки армяногригорянских церквей и магометанских мечетей в Империи. Департамент духовных дел иностранных вероисповеданий, 1886, с. 58-59.
Кавказскiй календарь на 1910 годъ. Тифлисъ, 1909, с. 367.
Кавказскій календарь на 1915 годъ. Тифлисъ, 1914, с. 183.