Yerıncak bölgesinin Gagh köyü

2026-03-02

Gağ, Büyük Hayk'ın Syunik eyaletinin Yerıncak bölgesinin Ermeni köylerinden biriydi. Yerıncak bölgesinin yüksek dağlarından Odzasar'ın doğu eteklerine yayılmış olan köy, erken Orta Çağ'dan geç Orta Çağ'a kadar Ermeni nüfusun yaşadığı kadim bir yerleşim yeriydi. Burada yaklaşık 700 hane Ermeni iskan etmişti.[1]

Köy ilk kez 13. yüzyılın önde gelen Ermeni tarihçisi Stepanos Orbelyan tarafından zikredilmiştir. Orbelyan, köyün Tatev Manastırı'na yıllık 12 drahmi vergi ödediğini kaydetmiştir.[2] Köyün Ermeni nüfusu, 17. yüzyılın başlarında Osmanlı-İran savaşları, özellikle I. Şah Abbas ve ardından Nadir Şah'ın akınları sonucunda büyük zarara uğramıştır. Gağ'ın Ermeni halkı başta İzmir ve Konstantinopolis olmak üzere çeşitli yerlere göç etmek zorunda kalmıştır. Köyün son Ermeni aileleri ise 1960-1964 yılları arasında Sovyet Ermenistanı'na taşınmış, büyük çoğunluğu Yerevan ve çevresine yerleşmiştir.[3]

Gağlı tüccarlar, Avrupa'ya kadar uzanan geniş çaplı ticari faaliyetler yürütmüştür. Bu tüccarların siparişiyle istinsah edilmiş elyazmaları günümüze ulaşmıştır. [4]

Gağlı tüccarlardan Venedik'te de söz edilmektedir. 1698-1725 yılları arasında San Marco Bazilikası'nın sütunlarından birinde Gağlı Hagop'un adı anılmaktadır. Bunların yanı sıra kilise görevlisi Asdvadzadur, Hovhannes ve Bağ (Bağdasar) adları da zikredilmektedir.[5] 1571 yılında ise Ter Abel Gağetsi adlı bir adam, Floransa'da Latince-Ermenice bir "Chashots" yazmıştır.[6] 19. yüzyılın başlarında tarihi Gağ'ın harabeleri arasında çok sayıda yapı ve anıt izleri görülebiliyordu. Köy mezarlığında 14-18. yüzyıllara ait kitabeler taşıyan 1000'den fazla mezar taşı korunmuştur.

Köyün kuzeybatısındaki "Karheznerin Vadisi"nde Gağ anıtlarının bir bölümü yer almaktadır. Bu bölgede Surp Gayane Şapeli, Surp Hripsime ve Surp Nahadag kiliselerinin ile Surp Anapad Manastırı'nın harabeleri bulunmaktadır. Köy çevresinde ayrıca Surp Eğia, Surp Sargis ve diğer şapellerin ile bir kalenin kalıntıları da bilinmektedir.[7]

Şifalı suya sahip olduğuna inanılan Surp Hripsime Kilisesi'nin pınarı "Gyal-Caracur" adıyla tanınmaktadır. Geleneğe göre kutsal bakire Hripsime, yanında getirdiği kutsal emanetleri Gağ adı verilen yere saklamıştır. "İnançsızlar Hripsime'yi bulup öldürdüklerinde, aynı yerde kutsal emanetlerin mucizevi gücüyle bir pınar fışkırmış ve bu pınar masum kurbanların kanını yıkamalıydı."[8] Efsaneye göre Gağ adı, Hripsime'nin kutsal emanetlerinin orada saklanmasından, yani "gağel" (Ermenice: saklamak, gizlemek) fiilinden türemiştir.[9]

Gağ'ın mimari anıtları arasında özellikle Surp Grigor Lusavoriç manastırı öne çıkmaktadır ve bu manastır 1990'ların başında hala ayaktaydı. 12-13. yüzyıllarda kurulmuş olan bu manastır, Goğtın ve Yerıncak'taki çeşitli manastır ve kiliselerle birlikte, 1658-1659 yıllarında keşiş Movses ve Filipos tarafından onarılmıştır.[10] Kilisenin girişi batı cephesindeydi. Yapıda manastırın kutsal eşyalarının ve el yazmalarının saklandığı depolar ile gizli sığınaklar bulunmaktaydı. Kilisenin duvar resimleri, komşu Şorot kasabasının Hovnatanyan hanedanına mensup ressamlar tarafından yapılmıştır.[11]

Kilise aynı zamanda önemli bir el yazması merkezi olarak da tanınmaktaydı ve 1657 ve 1666 yıllarıyla tarihlendirilen buradaki el yazmaları günümüze ulaşmıştır.[12]

Kilisenin batı cephesine, manastırın 16-17. yüzyıl onarımlarına ilişkin birkaç yazıtlı haçkar yerleştirilmiştir. Sovyet döneminde kilise depo olarak kullanılmıştır.

Günümüzde Azerbaycan dilinde Gağ[13] olarak adlandırılan köy, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti sınırları içinde yer almakta ve Azerbaycanlılar tarafından iskan edilmektedir ve bu Azerbaycanlıların köye ilk girişi 1965-1966 yıllarına dayanmaktadır.

Kaynakça:

Gh. Alişan, Sisakan, Venedik, 1893.

St. Orbelyan, Syunik’in tarihi, Yerevan, 1986.

Ar. Davrijetsi, Tarih, Yerevan, 1988.

A. Ayvazyan, Şorot’un ve Gağ’ın kilise mimarlığın anıtları, Edjmiatsin, 1977, Bölüm 5.

A. Ghanalanyan, Avandapatum, Yerevan, 1969.

M. Ghazaryan, 17-18. yüzyıllarda Ermeni resim sanatı, Yerevan, 1974.

Ermeni Soviyet Ansiklopedisi, Bölüm 2, Yerevan, 1976.

Nahçıvan, Atlas, Ermeni Mimarlığın İnceleme Vakfı, Yerevan, 2012.

[1] A. Ayvazyan, Şorot’un ve Gağ’ın kilise mimarlığın anıtları, Edjmiatsin, 1977, Bölüm 5, s. 51-52.

[2] St. Orbelyan, Syunik’in tarihi, Yerevan, 1986, s. 403.

[3] A. Ayvazyan, Şorot’un ve Gağ’ın kilise mimarlığın anıtları, Edjmiatsin, 1977, Bölüm 5, s. 52.

[4] Ermeni Soviyet Ansikolpedisi, Bölüm 2, Yerevan, 1976, s. 664.

[5] Gh. Alişan, Sisakan, Venedik, 1893, s. 360.

[6] Aynısı, s. 360.

[7] A. Ayvazyan, Şorot’un ve Gağ’ın kilise mimarlığın anıtları, Edjmiatsin, 1977, Bölüm 5, s. 52.

[8] A. Ghanalanyan, Avandapatum, Yerevan, 1969, s. 101.

[9] ‘‘Gağel’’ saklamak, gizlemek, örtmek demek (Ermeniceden).

[10] Ar. Davrijetsi, Tarih, Yerevan, 1988, s. 278.

[11] M. Ghazaryan, 17-18. yüzyıllarda Ermeni resim sanatı, Yerevan, 1974, s. 171-173.

[12] Nahçıvan, Atlas, Ermeni Mimarlığın İnceleme Vakfı, Yerevan, 2012, s. 22.

[13] Günümüzde, köy Azerbaycan dilde Qağ adlıdır.

Subscribe to our channel on Telegram