“GEGHARD”
BİLİMSEL VE ANALİTİK
VAKFI
2026
2026
2025-11-24
Ermeni Kah yerleşimi, tarihi Albanya’nın kuzeyinde bulunuyordu. Ermeniler buraya geç orta çağda yerleşmişlerdir. 17. yüzyıldan itibaren Kah’ta ticaretle uğraşan Ermenilerden söz edilmektedir. 18. yüzyılda (1766 yılında) Kah, ünlü Ermeni şair Sayat-Nova’nın (Ter Stepanos) yazı çalışmalarını yürüttüğü bir Ermeni kültür merkezi olmuştur.
20. yüzyılın başında Kah’ta öğretmenlik yapan kişi ünlü mimar Rafayel İsraelyan’ın babası Sargis İsraelyan’dır. Kendisi şöyle yazmıştır: “1770 yıllarında Eski Nahçıvan bölgesinden birkaç Ermeni, ticaret amacıyla bu bölgelere gelir ve çeşitli Gürcü ve Türk köylerine dağılır ve ticaretle uğraşmaya başlarlar.”
1890 tarihli bir başka raporda şöyle denilmektedir: “Albanya’dan Ermeniler Kah’ta kalmamış olsalar da, 1826’dan sonra ticaret amacıyla Agulisliler gelmeye başladılar; ticaretleri Kah’ta karlı olunca, yavaş yavaş yerleşip kalıcı hale geldiler.”
Makar Barkhudarents’a göre Kah’taki Ermeniler ağırlıklı olarak Agulis, Artsakh ve Gandzak kökenlidir. Başka bir bilgiye göre, taşınanların büyük kısmı Agulis ve Tzğna’dan gelmiştir.
Kah’taki Ermeniler çoğunlukla ticaret ve zanaatla uğraşmıştır. 1872 yılında bölgede yaklaşık 70 dükkanları vardı.
Kah’taki Ermeniler ilk olarak 1874 yılında açılan devlet (Rus) okuluna gitmişlerdir. 1885 yılında Kah Ermeni keşiş Hovhannes’in çabalarıyla, yerel Ermeni çocukları için Ermenice dersler başlatma girişiminde bulunulmuştur. 1894 yılında Kah’taki Hovhannisyan ailesi, yeni açılacak Ermeni Surp Mariam kız okuluna avlusuyla birlikte bir ev bağışlamıştır. Ancak okulun açılışı Ermeniler tarafından yalnızca 1906 yılında gerçekleştirilebilmiştir. Okul karma bir kurum olup, 1908 yılında iki öğretmen çalışmış ve 82 öğrenci eğitim görmüştür. Hem 1909 hem de 1914 yıllarında okulda 70 öğrenci ve 3 öğretmen bulunmaktaydı. Okulun sonraki faaliyetleri büyük ölçüde Kafkasya Ermeni Hayırseverlik Derneği’nin Zakatalya şubesi tarafından desteklenmiştir. Kaynaklarda, Ermeni hayırseverlerin ve derneklerin okul kütüphanesine kitap bağışladığından da söz edilmektedir. 1914 yılında okulun yönetim kurulu başkanı Stepan Anagçyan, sekreteri ise baş öğretmen Arşak Ter-Avagyan’dır. 1915 yılı itibarıyla okul faaliyetlerine devam etmekteydi.
Kah yerleşiminde 1840 yılında inşa edilen Surp Astvatsatsin Ermeni Kilisesi de bulunmaktaydı. Farklı yıllarda burada Grigor Dadyan, Ter keşiş Hovhannes ve Meliksedek Sahakyan Sldıryan gibi din görevlileri hizmet vermiştir. 1887 yılında Agulisli bir ticaretçi kiliseye, Gevorg Başinjağyan’ın Meryem Ana ve İsa resimlerini bağışlamıştır. Sovyet döneminde bölgedeki Azeri yetkililer kiliseyi yıkmıştır. Azeriler ayrıca Ermeni mezarlığını da tahrip etmişlerdir. Kah’ta bulunan Gürcü kilisesinin avlusunda 1980’li yıllara kadar Ermeni mezar taşları korunmaktaydı. Bunlardan birinde “Yeğisabet Sarkisyan Hakhverdents, 1883-1910” yazısı kazınmıştı.
1890’larda Kah’taki Ermeni nüfusu 382 kişiydi, 1902’de 411’e yükseldi. 1908’de Kah’ta 382, 1914’te ise 335 Ermeni yaşıyordu.
1905’teki Ermeni-Tatar çatışmalarında Kah Ermenileri de ekonomik kayıplar yaşamıştır.
1914 verilerine göre Kah nüfusu üç etnik gruptan oluşuyordu: Gürcü Müslüman veya Hristiyan İngilolar, Tatar Müslümanlar ve Ermeniler. Yerleşim bu üç grup temelinde ayrılmış, Gürcü ve Türk mahalleleri ile aralarında 63 evden oluşan Ermeni mahallesi bulunuyordu.
Rus İmparatorluğu’nun çöküşünden sonra Doğu Güney Kafkasya’da etkinleşen Türk kökenli güçler, Ermenilere karşı faaliyet yürütmüş ve onlardan İslam’a geçmelerini talep etmiştir. Durum, 1918’de Osmanlı birliklerinin bölgeye girmesiyle daha da ağırlaşmıştır. Kah’taki Ermeniler, Türk güçleri tarafından yağma ve katliamlara maruz kalmış, bunun sonucunda yerleşimden ayrılmışlardır. Sovyet yönetimi kurulduktan sonra bazıları geri dönmüştür.
1984 yılında Kah’ta 17 Ermeni yaşıyordu, bunlar daha sonra 1988 yılında zorla göç ettirilmiştir.
Kaynakça:
Barkhudarents M., Alban Ülkesi ve Komşuları, Artsakh, Yerevan, 1999, s. 138.
Karapetyan S., Asıl Albanya: Ermeni Mimarlığı Araştırma Vakfı, 2024, Kitap IIB, Bölüm 1, s. 212-217.
Koçaryants M., Zakatal’dan mektup, ‘‘Mşak’’, 1872, No 21, Haziran 1, s. 2.
F. H., kağıt, ‘‘Nor-Dar’’, 1890, No 185, Kasım 25, s. 3.
‘‘Nor-Dar’’, 1893, No 15, Ocak 28, s. 1.
Sarisum, Kah kasabasının Ermeni kilisesine bağlı cemaat okulu, ‘‘Surhandak’’ (Tiflis), 1909, No 39, Aralık 6, s. 3.
İasisum, Kah kasabasının Ermeni kolonisi, ‘‘Surhandak’’ (Tiflis), 1909, No 43, Aralık 16, s. 3.
Sarisum, Kah kasabanın Ermeni kilisesi, ‘‘Surhandak’’, 1910, No 100, Mayıs 5, s. 4.
Arast, Kah kasabanın gerçeğinden, ‘‘Horizon’’, 1913, No 72, Nisan 2, s. 3.
Rosmak, Bizim tarafların gerçeğinden, ‘‘Horizon’’, 1914, No 142, Temmuz 3, s. 3.
‘‘Horizon’’, 1915, No 198, Eylül 3, s.3.
Sarkis İsrayelyan, Günlüğümden sayfalar, ‘‘Vardzk’’, 2012, No 6, Nisan-Haziran, s. 47-51.