“GEGHARD”
BİLİMSEL VE ANALİTİK
VAKFI
2026
2026
2025-11-10
Eskiden Ermenilerin yaşadığı Varkhian köyü, günümüzde Zakatala ilçesinde, ilçe merkezinin 19,7 km güneyinde yer almaktadır.
Bölgenin diğer Ermeni köylerinin sakinleri gibi Varkhian'ın Ermenileri de 18. yüzyılın ortalarında İslam'ı kabul etmek zorunda kaldılar. 19. yüzyılın başında, Rus hakimiyeti altına giren Varkhian Ermenileri, Hristiyan inancına geri dönme fırsatı buldu. Bu doğrultuda Gence'deki Surp Hovhannes Kilisesi'nin baş rahibi Martiros Ter-Danielyan Ter-Hovhannisyan büyük çaba gösterdi. Onun gayretleri sayesinde 1850'lerin başında köyün Ermeni nüfusu yeniden Hristiyan oldu. Ermeni din adamı, Tüm Ermenilerin Katolikosu Nerses Aştaraketsi'nin özel fermanına layık görüldü: "...Varkhian köyünün eski Müslümanlaşmış yaklaşık 60 Ermeni sakini Hristiyan Ermeni kilisesine döndürülmesi yolundaki gayret ve çabaları nedeniyle, 23 Ekim 1855 tarihli ve 321 sayılı fermanla Hazretlerinden şeref almıştır.
Yukarıda adı geçen sakinleri vaftiz ettikten sonra özel bir ferman almıştır..."
29 Kasım 1857'de Baş Rahip Martiros, Varkhian'lı Ermenilerin bir kilise inşa etmeyi planladığını bildirdi. Ancak bu plan hiçbir zaman hayata geçirilmedi.
1863 yılı verilerine göre, köyde 51 Ermeni yaşamaktaydı. 1863'ten sonraki kaynaklarda Varkhian'da Ermenilerin varlığına dair herhangi bir bilgiye rastlanmamaktadır. Anıt araştırmacısı Samvel Karapetyan'a göre, köyün Ermeni nüfusu, ruhani rehberden yoksun kalarak ya yeniden İslam'ı benimsedi, ya da çevrede yaşayan Müslümanların intikamından kaçınmak için Varkhian'ı terk etti.
Kayıtlara göre, 1876'da Varkhian'da 1780 Lezgi yaşıyordu, 1914'te ise köyde 2102 Muğal ikamet ediyordu (Muğallar, 17. yüzyılda Şah Abbas I'in emriyle Transkafkasya'ya yerleştirilen Türkçe konuşan bir topluluktu).
Kaynakça:
Karapetyan S., Asıl Albanya: Bilim araştırmalar: Kitap IIB: Bölüm 1: Ermeni mimarlığı araştırma vakfı (EMAV), Yerevan, 2024, s. 83-84.