«GEĞARD»
ELM-ANALITIK
FONDU
2026
2026
2026-08-20
Azərbaycan təbliğat maşını, görünür ki, manipulyativ və çox vaxt həyasız çıxışları ilə tanınan, tarixşünaslıq sahəsində o qədər də məlumatı olmayan həmsöhbətləri çaşdıran virtual məkanın fiqurlarından birini işə salıb, lakin-nəticəsiz. Yuxarıdakı, biabırçı səhvlərlə dolu çıxışından başqa, Şah Abbasın mənşəyinin işıqlandırıldığı “Geğard” fondunun hazırladığı videoya cavab verməkdə heç nəyə nail ola bilmədi. Rəzmovar azərbaycanlı tarixçilərin tarixi-təbliğati saxta mətnlərinin ifşa edilməsini məsxərəyə qoymağa çalışdı, lakin iki dəqiqə ərzində ölkəni dövlətlə, sülaləni ordu ilə, Qaraqoyunlunu Ağqoyunlu ilə, 16-cı əsri isə 20-ci əsrlə qarışdırmağa nail oldu.
Gəlin tətbiqi azərbaycanşünaslığın “böyük bilicisi” Kəmran Rəzmovarın fikir parıltılarına nəzər salaq:
Tezis N1. “Səfəvilər dövründə Ermənistan mövcud olmayıb”
Bəli, Şah Abbas dövründə vahid müstəqil erməni dövləti mövcud olmayıb. Lakin suveren dövlətin olmaması tarixi ölkənin, onun əhalisinin və qurumların yox olması demək deyil. İtaliya da 1861-ci ilə qədər vahid dövlət olmayıb, lakin heç kim Dantenin mövcud olmayan bir yerdə yaşadığını iddia etmir.
Akademik “Encyclopaedia İranica” açıq şəkildə yazır ki, osmalılar və Səfəvi İran Yerevan və bütün “şərqi Ermənistan” uğrunda mübarizə aparırdılar. 1590-cı il müqaviləsinə əsasən Şah Abbas Osmanlılara Ermənistanı və Zaqafqaziyanın digər ərazilərini güzəştə getdi. Görünür ki, Kəmran Rəzmovarın irəli sürdüyü versiyasına görə, o, mövcud olmayan bir ərazini güzəştə getməyi də bacarıb. Halbuki Ermənistanda Eçmiadzin katolikosluğu və monastırlar fəaliyyətlərini davam etdirirdi, yerli erməni məliklikləri də mövcud idi. Deməli-“erməni müstəqil dövləti” mövcud deyildi, “Ermənistan mövcud deyildi” ifadəsi isə ölkə anlayışının dövlət anlayışı ilə adi şəkildə əvəzlənməsidir.
Tezis N2. “Şah Abbas sadəcə olaraq erməniləri bəzən köçürürdü”
Bu, kinayəli və əsl mahiyyəti təhrif edən ifadədir-sanki şah erməniləri bir rəfdən digərinə qoyurdu. 1604-cü ildə Osmanlı ordusunun qarşısında geri çəkilərkən Şah Abbas “yandırılmış torpaq siyasəti” tətbiq etdi. Şəhər və kəndlər dağıdılır, əkinlər və otaqlar məhv edilir, Şərqi Ermənistanın əhalisi isə zorla Araksın (Araz) o tayına-İranın daxili vilayətlərinə köçürülürdü. Nəticədə, Qədim Cuğa (Culfa) tamamilə dağıdıldı, sakinləri isə zorla deportasiya edildi. Məhz bundan sonra İsfahanın yaxınlığında Yeni Cuğa (Culfa) meydana gəldi. Mənbələr yüz minlərlə zorla köçürülmüş insanın olduğunu bildirir. Bunun adı “böyük sürgün”-Böyük sürgün, yəni “bəzən köçürürdü” deyil.
Tezis N3. “Səfəvilər və Qızılbaşlar vahid böyük ailə idi”
Qızılbaşlar əsasən türkmən mənşəli türkdilli tayfalardan ibarət hərbi-dini birlik idi və Səfəvilərin əsas dayağına çevrilmişdir. Səfəvilər isə sufi təriqətindən yaranmış hakim sülalə idi İranda. Sülalənin hərbi dayağı ilə sülalənin özü eyni şey deyil, qızılbaş ordusunun isə Səfəvilərin şəcərəsi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.
Səfəvilər, elmi edəbiyyatda geniş yayılmış versiyalardan birinə görə, kürd mənşəli olublar. Ədəbiyyatın və dövlət idarəçiliyinin əsas dili fars dili idi, lakin Səfəvilər türkcə də danışırdılar. Bu faktlar bir-biri ilə ziddiyyət təşkil etmir-mənşə, dil və dövlət mənsubiyyəti fərqli anlayışlardır. Faktlar savadsızlığın əleyhinə danışır. Şah Abbas türkmən qızılbaşların hakimiyyətini məhdudlaşdırdı, gürcülərdən və ermənilərdən ibarət onlara qarşı bir tarazlıq yaratdı. Görünür, ailə o qədər “həmrəy” idi ki, şah “qohumlarından” öz ordusunun köməyi ilə müdafiə olunmalı idi.
Texis N4. Şah İsmayıl guya “Qaraqoyunlulara qarşı vuruşub”
Burada Rəzmovar əsl “kəşf” edir və İsmayılı hələ doğulmamışdan əvvəl müharibəyə göndərir. Absurd olan budur ki, Qaraqoyunlular hələ 1468-ci ildə Uzun Həsən tərəfindən məğlub edilmişdilər, İsmayıl isə 1487-ci ildən anadan olub. Azərbaycan təbliğatının nümayəndəsinin İsmayılı hələ doğulmamışdan əvvəl Qaraqoyunlulara qarşı necə “döyüşdürməyi” bacarması isə elm üçün sirr olaraq qalır...
Tezis N5. “İran adı 1935-ci ildə yaranıb”
Bu, sadəcə olaraq faktoloji səhvdir. “Eran” adı hələ də 3-cü əsrdə Sasanilər hökmdarı I Ərdəşirin titulunda qeydə alınıb. Səfəvi hökmdarları “İran şahnşah (şahlar şahı)” titulunu daşıyırdılar və hətta Osmanlı sultanları onlara “iran ölkələrinin padşahları” və “İran şahlar şahı” kimi müraciət edirdilər. 1935-ci ildə İran yeni ad almayıb. Rza şahın hökuməti sadəcə olaraq xarici dövlətlərdən Qərbdə geniş yayılmış “Persia” adı əvəzinə ölkənin ənənəvi daxili adı olan “İran” istifadə etmələrini xahiş etdi. Bu, beynəlxalq adlandırmanın dəyişdirilməsidir, ölkənin “şəhadətnaməsi” deyil. Buna görə də “Səfəvi İranı” ifadəsi tamamilə akademik bir termindir. İranın kembric əsəri də Səfəviləri məhz “İranda” güclü dövlətin qurucuları kimi təsvir edir. Görünür ki, Kembric də “Erməni Vikipediyası”nın təsiri altına düşüb. Daha biabırçı məqam isə budur ki, Azərbaycan təbliğatının bu nümayəndəsinin I Şah Abbası II Şah Abbasdan fərqləndirəcək qədər biliyi yoxdur və videosunda məhz özünün sevdiyi “Vikipediya”dan istifadə edərək onları bir-biri ilə qarışdırır.
Yekun olaraq, Rəzmovar erməni müstəqil dövlətinin olmamasını “Ermənistanın mövcud olmaması” kimi təqdim edir, kütləvi zorakı köçürülməni “köçürmə” adlandırır, Qızılbaşları Səfəvilərin şəcərəsinin bir hissəsi kimi göstərir, İsmayılı doğulmasından onilliklər əvvəl süqut etmiş bir dövlətə qarşı müharibəyə göndərir, “İran” adının yaranması isə III əsrdən 1935-ci ilə keçirir. Əvəzində isə vikipediyadan sitat gətirərək başqalarını “vikipediyadan istifadə etməkdə” ittiham edir.
Budur, tətbiqi azərbaycanşünaslığın ustad dərslərini satan, tarixçi-coğrafiyaşünas və eyni zamanda ictimai elmlər üzrə “avtomexanik” Kəmran Rəzmovarın fikir uçuşları.