«GEĞARD»
ELM-ANALITIK
FONDU
2026
2026
2026-06-12
“Azərbaycanlı oğlanlarda qadın xarakteri formalaşıb, onlar kişiliyini itirir”,
— “Qərbi Azərbaycan” icmasının sədr müavini
Elmi-analitik ictimaiyyət, adətən, “Qərbi Azərbaycan İcması” kimi siyasi-təbliğat qurumlarını diqqətdən kənarda saxlayır. Bu layihə təbliğat aləti, hibrid müharibə vasitəsi, irredentizmin təzahürü kimi qiymətləndirilir-ideoloji baxımdan həddən artıq səs-küy, akademik baxımdan isə həddən artıq az vicdanlılıq. Bəlkə də onu məhz bununla əlverişlidir?
Söhbət 1980-ci illərin sonunda Ermənistanı tərk edən azərbaycanlıların məsələləri ilə məşğul olan, sözdə “ictimai” təşkilatdan gedir. “Qərbi Azərbaycan İcması” getdikcə daha çox prezident İlham Əliyevin administrasiyasının siyasi arxitekturasına yerləşdirilmiş qapalı bir klubu xatırladır və mahiyyət etibarilə iki əsas funksiyanı yerinə yetirir.
Birincisi: “Qərbi Azərbaycan” mifini, yəni Ermənistanın uydurma adını yaradır və qidalandırır; bu ad «qayıdış» üçün gələcək ərazi kimi təqdim olunur. İkincisi: süni şəkildə dövriyyəyə buraxılmış bu mövzu layihə rəhbərliyi üçün maliyyə resursu təmin edir.
Yəni saxtalaşdırılmış tarixi yaddaş və «qayıdış» mövzusunun şüarları üzərində qurulan layihə eyni zamanda şübhəli reputasiyalı insanların varlanmasına əlverişli platformaya çevrilir. Rəhbərlik tərkibində keçmiş məmurlar, rektorlar, korrupsiya skandallarına, diplom saxtakarlığına, biznesə, tenderlərə və inzibati sui-istifadələrə bulaşmış şəxslər var.
Düstur, şübhəsiz, demək olar ki, mükəmməldir: cəmiyyətə uydurma mif və saxta arzu, administrasiyaya hibrid müharibə aləti, layihə iştirakçılarına isə büdcə vəsaitlərinə nəzarətsiz və hesabatsız çıxış.
Maliyyə infrastrukturu: aysberqin görünməyən hissəsi
Sızdırılmış sənədlər təşkilatın fəaliyyətinin Azərbaycanın dövlət qurumları ilə sıx və birbaşa bağlı olduğunu göstərir. 2025-ci il noyabrın 3-də “OC Media” mühum məlumatlar dərc edib. Daxili sənədlərin sızması əsasında aparılan araşdırma sübut edir ki, prezident Əliyevin administrasiyası “Qərbi Azərbaycan” narrativini irəliyə sürür və maliyyələşdirir, “Qərbi Azərbaycan İcması” isə layihənin ictimailəşdirilməsi vasitəsidir.
Dərc olunmuş sənəd və müqavilələrə görə, yalnız bir beynəlxalq konfransa («Ensuring the Safe and Dignified Return of Azerbaijanis Expelled from Armenia: Global Context and Just Solution», Bakı, 5–6 dekabr 2023-cü il) dövlət vəsaitindən 65 000 dollardan (təxminən 109 000 manat) çox xərclənib. Məlumat sızmasının başqa bir halında — 2025-ci ildə təxminən 56 000 dollar (95 000 manat) dəyərində dörd müqavilə barədə məlumat üzə çıxdı.
Bu məlumat sızması halları layihənin hansı nəhəng resurslara malik olduğunu göstərir. Əgər ayrı-ayrı tədbirlərə on minlərlə dollar xərclənirsə, ümumi büdcənin nə qədər ola biləcəyini təsəvvür etmək olar.
Vurğulamağa dəyər ki, illik büdcələri, maliyyə hesabatlarını və dövlət müqavilələrinin siyahısını ehtiva edən açıq məlumatlar yoxdur. Aşkar olunmuş rəqəmlər bütün informasiya kampaniyasına xərclənən məbləği əks etdirmir. Onlar yalnız sızmalar və jurnalist araşdırmaları sayəsində məlum olan hissəni göstərir.
Təşkilatın mənşəyi və onun institusional şəkildə yenidən fəaliyyətə başlanması
“Qərbi Azərbaycan İcması” özünü 1989-cu ildən fəaliyyət göstərən “Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyəti”nin hüquqi varisi elan etdi. 2022-ci il avqustun 3-də ad dəyişdirildi, yeni nizamnamə təsdiqləndi və qurum genişləndirilmiş institusional çərçivə aldı: ümumi yığıncaq, idarə heyəti və müşahidə şuraları və sair.
Qəyyumlar Şurasının rəhbəri Mürvət Həsənli: biznes və cinayət vasitəçiliyinin kölgəsi
“Qərbi Azərbaycan” layihəsinin idarə heyətinin tərkibində iş adamı Mürvət Həsənli “qanuni oğrular və cinayət dünyası” ilə əlaqələri ilə diqqəti cəlb edir. 2021-ci ildə mətbuatda Həsənlinin iştirakı ilə bağlı biznes-layihəyə dair qalmaqallı işin təfərrüatları yayıldı. Sonradan, sinif yoldaşı ilə yaranmış biznes fikir ayrılıqlarını həll etmək məqsədilə Mürvət Həsənli qanuni oğru Nadir Salifova (cinayət dünyasında daha çox Lotu Quli adı ilə tanınan) müraciət edib.
Əhliman Əmiraslanov: Ağsaqqallar Şurası rəhbərinin “diplomlar biznesi”
Ağsaqqallar Şurası «İcma»nın məşvərətçi kollegial orqanıdır və ona Əhliman Əmiraslanov rəhbərlik edir. Azərbaycan mətbuatının yaydığı məlumatlarına görə, onun Azərbaycan Tibb Universitetində rektorluğu dövründə ali məktəbdə qəbul imtahanları, imtahan sessiyaları və inzibati təsirlə bağlı korrupsiya sistemi formalaşmışdı. Yazılanlara görə, müalicə fakültəsinə qəbulun qiyməti 100 min manata çatırdı; digər fakültələrin də öz “tarifləri” var idi.
Bu, sarkazm deyil. “Qərbi Azərbaycan” dövlət layihəsi “ağsaqqal” rolunu adı ictimai müstəvidə təhsil sahəsində sistemli korrupsiya ilə bağlanmış bir adama etibar edir. Görünür, yeni formalaşan vətənpərvər etikada rəhbər üçün tələbələrdən pul yığmaq təcrübəsi vacib bacarıqdır.
Müşahidə Şurası: Misir Mərdanov və saxta diplom satışının illəri
Müşahidə Şurasına 1998–2013-cü illərdə Azərbaycanın təhsil naziri olmuş Misir Mərdanov rəhbərlik edir. Azərbaycanlı ekspert Etibar Əliyevin qeyd etdiyi kimi, sahədə rüşvətxorluq sistemin bütün səviyyələrini — uşaq bağçalarından ali məktəblərə qədər — əhatə edirdi. 2019-cu ildə məktəblərdən saxta diploma malik təxminən 2500 müəllimin işdən çıxarılması hadisəsi böyük səs-küyə səbəb oldu. Təsadüfi deyil ki, Mərdanov adı birbaşa korrupsiya ilə bağlanan keçmiş məmurlardan sayılır.
Ziyalılar Şurası: diplomlar, plagiat və «kişi xarakteri» pedaqogikası
Ehtimal olunurdu ki, Ziyalılar Şurası layihənin ən nüfuzlu hissəsi olmalıdır, lakin kadr tərkibi ona postsovet bürokratiyasının “Azərbaycan muzeyi” kimi baxmağa vadar edir.
Şuranın sədri Sumqayıt Dövlət Universitetinin keçmiş rektoru və Azərbaycanın Türkmənistandakı keçmiş səfiri Elxan Hüseynovdur. 2023-cü il sentyabrın 13-də o, rektor vəzifəsindən azad edildi. Niyə? Hüseynovun fəaliyyəti ətrafında ictimai narazılıq artmışdı; o, rüşvətxorluq və korrupsiyada, eləcə də universitetin uzunmüddətli müəllimlərini işdən çıxarıb yaxın adamlarını işə götürməkdə ittiham olunurdu — bu da ali məktəbdə daxili gərginlik yaratmışdı. Nəhayət, çoxsaylı şikayət və ictimai müzakirələrdən sonra o, vəzifəsindən azad edildi.
Nizami Cəfərov “Qərbi Azərbaycan” icmasının “ziyalılar şurası”nın sədr müavinlərindən biridir — elmlər doktoru, professor. “Qərbi Azərbaycan” ziyalıların nümayəndəsi plagiat səbəbindən istehza obyektinə çevrildi. 2018-ci ildə “Etimoloji lüğət” ətrafında akademik Kamal Abdulla ilə mübahisə qalmaqallı oldu; bu mübahisə zamanı Cəfərovun yol verdiyi plagiat halı ifşa edildi. Onun ədəbi və siyasi şərhləri də mətbuatda və ictimai dairələrdə tez-tez müzakirə mövzusuna çevrilirdi.
Sədr müavini Fərrux Rüstəmov — elmlər doktoru, professor — seksizm ustalığı dərsi ilə tanındı. Mətbuat ona belə mülahizələri aid edir: kişi müəllimlərin az olması “feminizasiyaya”, azərbaycanlı oğlanlarda isə “qadın xarakteri”nin formalaşmasına gətirib çıxarır. Rüstəmovun sensasiyalı bəyanatına görə, Azərbaycanda boşanmaların sayının artması kişilərdə kişiliyin formalaşmaması ilə bağlıdır: körpəlikdən qadınların əhatəsində böyüyən oğlan, ailə başçısı olduqda onu idarə edə bilmir və nəticədə boşanır.
“Qərbi Azərbaycan” layihəsinin ziyalı siması belədir: “nüfuzlu” keçmiş rektor, professor-plagiatçı, sosial problemləri oğlanların «feminizasiyası» ilə izah edən elmlər doktoru. Şübhəsiz, tərkib təsir edicidir — xüsusən də məqsəd keçmişi öyrənmək yox, indini tərbiyə etməkdirsə.
Qadınlar Şurası: ictimai missiya şüarları altında ailə himayəçiliyi
Qadınlar Şurasına deputat, “Yeni Azərbaycan” Partiyasının Siyasi Şurasının üzvü Məlahət Həsənova rəhbərlik edir. Onun adı ətrafında ictimai müzakirələr təkcə siyasətlə deyil, həm də bacısının rəhbərlik etdiyi məktəb-liseyin ünvanına səslənən ittihamlarla bağlıdır. Məktəbdə şagirdlərdən qanunsuz pul yığılması, əsassız mükafatlandırma halları qeydə alınmışdı. Bu hadisə Azərbaycanın postsovet konfiqurasiyası üçün xarakterikdir: siyasi status, ailə əlaqələri, təhsil müəssisələri, qeyri-rəsmi cəlbetmələr və problemin ictimai inkarı.
Nəticə əvəzinə: mif biznes və hibrid müharibə aləti kimi
Aydındır ki, uydurma “Qərbi Azərbaycan” indiki Ermənistan Respublikasının ərazisi ilə nə tarixi-siyasi reallıq, nə hüquqi kateqoriya, nə də legitim dövlət anlayışı kimi heç bir əlaqəsi olmayıb və ola da bilməzdi. Bu, unudulmuş vətən və ya gizlədilmiş həqiqət deyil, çoxdəfəlik istifadə üçün siyasi əlverişlərlə süni şəkildə yaradılmış mifdir.
Reallıq budur ki, Azərbaycanda bunu hamıdan yaxşı başa düşürlər. Məhz buna görə də mif, ardıcıl olaraq, saytlar, konfranslar, sərgilər və “rəqəmsal platformalar” vasitəsilə ictimailəşdirilir.
Əgər o, reallıqda yoxdursa, inzibati resurs və maliyyə yolu ilə yaradılır; tarixi əsas kifayət deyilsə, pulun gücü ilə saxtalaşdırılır, sübutlar yoxdursa, konfranslar, qonorar alan əcnəbi qonaqları ələ almaq, memorandumlar, xəritələr və rəqəmsal platformalar vasitəsilə generasiya olunur.
Paradoks da elə budur. Sosial problemləri illərlə həll olunmamış qoyan dövlət uydurma xəritəni təmin etmək üçün vəsait və siyasi resurs tapır: real insanlar üçün işsizlik, korrupsiya, təhsilin aşağı keyfiyyəti, mif üçün isə qonorarlı konfranslar, bahalı otellər, informasiya kampaniyaları, beynəlxalq platformalar və «qayıdış» QHT-ləri. Sosial problemlər üçün, məsələn, yeni doğulan uşaqlara və analıq müavinətləri üçün pul yoxdur, amma mif üçün var.
İcmanın idarə heyət tərkibinin seçimi təsadüfi deyil, işlənmiş modeldir: pozulmuş nüfuza malik insanların qapalı klubu — rüşvətxorluq quruları, saxta diplom satıcıları, cinayət dünyasının müştəriləri, seksistlər… Hər şey yerindədir: belə bir qurumun mömin insanlardan ibarət olması çətin ki, mümkün idi.
“Qərbi Azərbaycan” tarixi konsepsiya deyil, hibrid müharibə alətidir. O, tarixi yaddaşı təhrif edir, gizli şəkildə ərazi iddiaları formalaşdırır, cəmiyyəti uydurma “itirilmiş vətən” ideyası ətrafında səfərbər etməyə çalışır.
Məsələ heç kimin “Qərbi Azərbaycan” tezisinə inanıb-inanmamasında deyil; məsələ Azərbaycan cəmiyyətinə buna inanırmış kimi göstərməyə məcbur etmək kimin maraqlarına xidmət edir.
“Qərbi Azərbaycan” layihəsi tarixdə, hüquqda və coğrafiyada deyil, mifləri büdcələrə, büdcələri isə Ermənistana qarşı silaha çevirən Azərbaycan hakimiyyətinin kabinetlərində mövcuddur.