«GEĞARD»
ELM-ANALITIK
FONDU
2026
2026
2026-04-10
Dünya bazarında neft qiymətlərinin kəskin artımı ABŞ və İsrail tərəfindən Yaxın Şərqdə başlanan münaqişə ilə – fevral ayının 28-dən etibarən İrana qarşı yönəlmiş hərbi əməliyyatlarla bağlıdır. Mart ayının 9-da Brent markalı neftin bir barrelin qiyməti təxminən 120 ABŞ dollarına çatmışdı. Hazırda isə həmin növ neftin qiyməti 100 ABŞ dollarını da keçir. Bundan başqa, bu münaqişə dünya neft tədarüklərinin ən azı 25%-nin daşındığı Hörmüz boğazı vasitəsilə neft ixracını faktiki olaraq iflic vəziyyətə salıb. İranla münaqişə Yaxın Şərqin iri istehsalçılarından enerji daşıyıcılarının tədarükünü pozaraq qiymətlərin artmasına səbəb olur. Yaranmış vəziyyətdən neft və təbii qazdan asılı olan Azərbaycan iqtisadiyyatı faydalanı.
Azərbaycanın 2026-cı il dövlət büdcəsində neftin bir barelinin orta qiyməti 65 ABŞ dolları səviyyəsində hesablanmışdı. 2025-ci ildə isə büdcədə xam neftin bir barelinin ixracına orta qiymət 70 ABŞ dolları olaraq müəyyən edilmişdi.
Yaxın Şərqdəki münaqişə fonunda dünya bazarında Azərbaycan nefti olan Azeri Light markasının qiyməti də artır. Aprel ayının 1-də Azərbaycan neftinin qiyməti 132.35 ABŞ dollarına çatmışdı, aprel ayının 3-də isə bu qiymət 10.89 dollar və ya 8.3% artaraq 141.68 ABŞ dollarına çatmışdır.
Beləliklə, son bir ay ərzində Yaxın Şərqdə silahlı münaqişə başladıqdan etibarən “Azeri Light” neftinin qiyməti maksimum səviyyəsinə çataraq 70,8% (51,5 $) artmışdır. Azərbaycan Maliyyə Nazirliyinin hesablamalarına görə, neft qiymətlərinin 10 dollar artması ölkənin dövlət büdcəsini təxminən 400 milyon manat (235 milyon ABŞ dolları) artıra bilər. Analitiklər qeyd edirlər ki, belə artım neft hasilatının azalmasının nəticələrini qismən kompensasiya edə bilər. Hollandiyanın ING Group bank qrupunun qiymətləndirmələrinə əsasən, neftin dünya qiymətlərinin 10 dollar sabit artımı Azərbaycana illik təxminən 3 milyard dollar əlavə ixrac gəlirləri, enerji sektorundan isə dövlət büdcəsinə təxminən 1,5 milyard dollar gəlir təmin edə bilər. Fitch Ratings beynəlxalq reytinq agentliyinin analitiklərinin fikrincə, Yaxın Şərqdə hərbi münaqişə səbəbindən neftin yüksək qiymətlərinin uzunmüddətli davam etməsi Azərbaycanın ixrac və büdcə gəlirlərində gözlənilməz artıma gətirib çıxara bilər.
Bakıda keçirilən 13-cü Qlobal Forumun açılışında çıxış edən İlham Əliyev isə neft qiymətlərinin artması ilə bağlı narahatlığını ifadə etmiş və risklərdən danışmışdır.
“Biz neft və qaz qiymətlərinin görünməmiş dərəcədə artdığını görürük ki, bu da istehlakçılar üçün çoxsaylı problemlər yaradır. Lakin bu, yalnız istehlakçıların problemi deyil. Əgər kimsə belə qeyri-balanslı qiymətlərin neft ixrac edən ölkələr üçün faydalı olduğunu düşünürsə, bu belə deyil,” – deyə o bildirib.
İqtisadçı və “Açıq Azərbaycan” təşəbbüsünün təsisçisi Zöhrab İsmayıl hesab edir ki, neft qiymətlərinin artması “Azərbaycan hökuməti üçün əlavə imkanlar yaradır, lakin bunun nə qədər davam edəcəyini zaman göstərəcək”.
“Əgər qiymət artımı 1 həftədən 10 günə qədər davam edərsə, bu, Azərbaycan üçün böyük gəlir hesab olunmayacaq. Lakin əgər bu, bir neçə ay davam edərsə, əlbəttə, hökumət büdcədə nəzərdə tutulduğundan xeyli artıq gəlir əldə edəcək”, – deyə azərbaycanlı iqtisadçı qeyd edib.
İsmayıl vurğulayır ki, bu müharibədən əvvəl Azərbaycan artıq büdcə çətinlikləri ilə üz-üzə idi.“Qiymətlər yüksək səviyyədə qaldığı müddətdə Azərbaycan maliyyə problemlərinin bir hissəsini müvəqqəti olaraq həll edə biləcək”, – deyə iqtisadçı qeyd edir. Onun qiymətləndirməsinə görə, mümkün çətinliklərə baxmayaraq, ciddi iqtisadi problemlər gözlənilmir. İtkilər və qazanclar müqayisə edildikdə, Azərbaycan, ehtimal ki, bu vəziyyətdən daha çox fayda əldə edəcək.
Neft Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri İlham Şabanın fikrincə isə neft qiymətlərinin artması ölkə iqtisadiyyatının gəlirlərinin artmasına gətirib çıxaracaqdır.
“Bu, nefti daha yüksək qiymətə satmağa imkan yaradır. Lakin bu vəziyyət qeyri-sabit və müvəqqəti xarakter daşıdığına gələcək gəlirləri və rifaha təsirini dəqiq qiymətləndirmək çətindir”,– deyə İlham Şaban bildirib.
“Gəlirlərin mümkün artımı hökumətə milli təhlükəsizlik, azad edilmiş ərazilərin bərpası və sosial müdafiə proqramları kimi prioritet sahələrə daha çox vəsait ayırmağa imkan verəcək”, – deyə Azərbaycan parlamentinin İqtisadi siyasət komitəsinin üzvü, deputat Vüqar Bayramov bildirib.
Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri hədəfə alına bilərmi?
Azərbaycan neftinin böyük hissəsi Bakı–Tbilisi–Ceyhan kəməri vasitəsilə ixrac olunur. Bu boru kəməri Bakının cənubunda yerləşən, British Petroleum (BP) şirkətinin rəhbərlik etdiyi Səngəçal terminalını Gürcüstan üzərindən Türkiyənin Aralıq dənizindəki Ceyhan limanı ilə birləşdirir. İsrailə həm Azərbaycan, həm də Qazaxıstan neftinin bu kəmər vasitəsilə daşındığı üçün analitiklər bildirirlər ki, münaqişənin daha da gərginləşməsi halında İran tərəfindən kəmərin hədəfə alınması ilə bağlı narahatlıqlar mövcuddur. Bu kəmər İsrailə yönələn neftin təxminən 30 faizini nəql edir. Kəmərin böyük hissəsi yeraltı keçdiyi üçün pilotsuz uçuş aparatları və raket hücumları baxımından onun həssaslığı nisbətən məhduddur. Bununla belə, Xəzər dənizindəki neft-qaz platformaları və Səngəçal terminalı hələ də açıq və daha həssas infrastrukturlar hesab olunur.
İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu komandanının müşaviri bəyan edib ki, Tehran onun “düşmənin neft təchizatı xətləri” adlandırdığı obyektləri hədəfə alacaq və regiondan neft ixracının qarşısını alacaq.
Ərəb rəsmi mənbələri Middle East Eye-ə bildiriblər ki, bu bəyanat ciddi narahatlıq doğurur, çünki İran Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəmərini hədəfə alacaq. Mənbənin sözlərinə görə, “düşmənin neft xətləri”nə zərbə vurmaq hədəsi məhz BTC kəmərinə aid ola bilər, çünki bu kəmər İsrailin xam neft təchizatının əsas mənbələrindən biridir.
Eyni mənbə, İranın rəsmi mənbələrinə istinadən bildirir ki, İsrail “İran və regiona qarşı öz çirkli işlərini Azərbaycan vasitəsilə həyata keçirir”, əlavə edərək qeyd edir ki, son illərdə bu fəaliyyət daha da aktivləşib.
Mart ayının 5-də Naxçıvan ərazisinə pilotsuz uçuş aparatlarının hücumlarından sonra narahatlıqlar daha da artıb. Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev hücumlara görə İranı ittiham edərək bunu “terrorizm” adlandırıb və ölkənin silahlı qüvvələrinin hər hansı əməliyyata hazır olmalı olduğunu bildirib.
Bakı həmçinin Tehrandakı səfirliyini və Təbrizdəki konsulluğunu bağlayaraq bütün əməkdaşlarını təxliyə edib.
Azərbaycanın təhlükəsizlik xidməti İlhami Əliyevin bu sərt bəyanatlarından sonra bildirib ki, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu tərəfindən planlaşdırıldığı iddia edilən terror hücumlarının, o cümlədən Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri üzərinə mümkün zərbələrin qarşısı alınıb.
“Əhali arasında panika yaratmaq və ölkəmizin beynəlxalq nüfuzuna zərər vurmaq məqsədilə hədəflər seçilmişdi: strateji obyekt olan Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri, Azərbaycandakı İsrail səfirliyi, Dağ yəhudilərinin dini icmasının liderlərindən biri və Aşkenazi yəhudilərinin sinaqoqu,” – deyə bəyanatda bildirilir.
Sonda Bakı–Tbilisi–Ceyhanı (Baku–Tbilisi–Ceyhan pipeline) İranın mümkün zərbələrindən qorumaq mümkündürmü? Azərbaycan ordusunun Hava Hücumundan Müdafiə qüvvələrinin ehtiyat zabiti Vüqar Seyidov hesab edir ki, intensiv hücum halında bu, mümkün deyil. “Biz İranın qeyri-intensiv raket və pilotsuz uçuş aparatları hücumlarından müdafiə oluna bilərik. Amma əgər hücumlar İsrail istiqamətində olan hücumlar kimi intensiv olarsa, təbii ki, biz müdafiə oluna bilmərik”, – deyə o bildirib.
Bakı–Tbilisi–Ceyhan boru kəmərinə mümkün hücum İsrailin enerji təhlükəsizliyi, eləcə də neft bazarları üçün ciddi nəticələr yarada bilər. Bu, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üçün mühüm infrastruktur layihəsidir və hər hansı bir fasilə beynəlxalq neft axınlarına və regional sabitliyə təsir göstərə bilər.
Bakı və Tehran arasındakı gərginlik isə, İlham Əliyev ilə İran prezidenti Məsud Pezeşkiyan arasında telefon danışığından, həmçinin Azərbaycanın İrana iki dəfə humanitar yardım göndərməsindən sonra sanki azalır.
Beləliklə, neft qiymətlərinin artması qısamüddətli perspektivdə Azərbaycana iqtisadi fayda verə bilər, lakin eyni zamanda vəziyyət risklər də daşıyır. Yaxın Şərqdə münaqişənin dərinləşməsi strateji enerji infrastrukturlarını, o cümlədən Bakı–Tbilisi–Ceyhan boru kəmərini təhlükə altına qoya bilər.Bu vəziyyət Azərbaycana həm iqtisadi imkanlar, həm də təhlükəsizlik çağırışları yaradır və artıq İran ətrafındakı münaqişənin gələcək inkişafı ilə sıx bağlıdır.