«GEĞARD»
ELM-ANALITIK
FONDU
2026
2026
2024-04-15
1828-1829 il rus-türk müharibəsindən sonra Rusiya növbəti dəfə öz qələbəsinin bəhrələrindən tam şəkildə istifadə edə bilmədi. İngiltərə, Fransa və Avstriya-Macarıstan qalib tərəfə türk-osmanlar üçün əlverişli şərtləri ilə razılaşmağa məcbur ediblər. 1829 il sentyabr ayının 2-də Ədrinə sülh müqaviləsi ilə Rusiya İmperiyasının tərkibinə bir neçə Qara dəniz limanı, Axalsıx, Axalkalaki şəhərləri daxil olur, Qərbi Ermənistan isə ələ keçirdiyi digər vilayətləri Osmanlı Türkiyəyə qaytarılır.
Osmanlı hakimiyyətinin altında əzab çəkən erməni əhalisinin vəziyyəti ölümcül olur. Ələ keçirdiyi ərazilərinin türklərə verdiyi haqqında eşidərək minlərcə erməni Rusiya hakimiyyətinin sərhədlərinə daxil olma arzusunu bildirir. 1829 il oktyabr ayında Nikolay 1-ci imparatoruna yolladığı məruzəsində rus qoşunlarının baş komandanı İvan Paskeviç Rusiya hakimiyyətinə daxil olmaq istəyən ermənilərin və digər xristianların köcürülməsini təşkil etmək üçün icazə və vəsait istəyir. Sasanilər İmperiyası (İran) və Türkiyədən rus imperiyasının tərkibinə daxil olan əhalinin sayısını çoxaltmaq üçün rus hökuməti həmin planı təsdiq etdi. Rus hərbi qurumları tərəfindən mühacirət mütəşəkkil oldu. Paskeviçin əmri ilə Tiflisdə mühacirət komitəsi yaradıldı. Köçürülmək üçün rəsmi icazəsinə və rus hökumətinin maddi və hərbi dəstəyinə gözləmədən Bəyazid, Qars və Ərzurum paşalıqlardan ermənilərin ayrı-ayrı qrupları Rus İmperiyasına gedən yolunu tuturlar. Osmanlı hakimiyyəti o qədər dözülməz idi ki, 1829-1830 il qışın şaxtalı şəraitində hərəkət etməyə başladı. Mühacirətin siyasidən başqa digər səbəbləri də var idi, iqtisadi cəhətdən güvənsiz vəziyyət, epidemiyalar.
Rus komandanlığının və ermənilərin qarşılıqlı anlaşması ilə müxtəlif mühacirlərə bir yaşayış məntəqəsi nəzərdə tutulur. Ərzurum, Basen, Baberd (Bayburt), Dercan (Tərcan) tərəfindən mühacirlərə yaşayış məntəqəsi kimi Axalsıx əyalətindən Rusiyaya keçən hissəsi seçilir.
Bayazetli (Bəyazid) G.Artsruninin və Gürcüstanın Erməni Qriqoryan Klisəsinin rəhbəri Nerses Aştaraketsinin məsləhəti ilə Bayazet (Bəyazid), Alaşkert (Ələşgird), Diyadin, Xamur ilçəsindən gələnləri Sevan gölünün hövzəsində məskunlaşdırılma qərarı verildi.
Qış hazırlıqlardan sonra, 1830 il erkən yazda Qərbi Ermənistanın ermənilərin kütləvi köçürülməsi başlayır.
Qarslılar Gyumridə (Gümrüdə), Şirak düzündə və Talin ətrafında, bəyazidlilər və ələşgirdlilər Sevan gölünün ətrafında, qismən də Surmaluda (Sürməlidə), Tsaxkadzorda (Dərəçiçək), Aparanda (Abaran), Pambakda (Pəmbəkdə) məskunlaşdılar.
Osmanlı hakimiyyəti mühacirətin qarşısını hər şəkildə almağa çalışırdı. Onlar rus qoşunlarının girə bilmədiyi və həmin prosesinə müdaxilə edə bilmədiyi, eləcə də sülhdən həmən sonra rus qoşunlarının çıxdığı türk hakimiyyətinin silahla ermənilərin öz yerlərində qalmağa məcbur etdiyi yerlərində uğur qazandılar.
Sənətkarlar və tacirlər şəhərlərdə, fermerlər isə kənd yerlərində məskunlaşdılar.
Şahzadə Vasili Behbudov Karapet Arxiyepiskop Bagratuninin göstərdiyi fəaliyyətini yüksək vətənpərvərlik qiymətləndirərək müqəddəsi öz himayəsində köçkünlər tərəfindən rahat gələcəyi tapacağı üçün ikinci Movses adlandırırdı.
İvan Paskeviçə ünvanladığı Gürcüstan hərbi qubernatoru Strekalovun hesabatından aydın olur ki, 1830 il oktyabr ayının 10-a qədər Qərbi Ermənistandan Zaqaqfqaziyaya köçən ermənilərin (qismən yunan) sayı təxminən 14 min ailəyə və ya 83 min nəfərdən artığa gəlib çatırdı. Yeni araşdırmalar göstərirlər ki, əslində Qərbi Ermənistanlı məskunlaşanların sayı 74-76 min nəfərdir. Yunanlar və yezidilər də köçüblər.
Şəkil Karinin (Ərzurum) panoraması.