«GEĞARD»
ELM-ANALITIK
FONDU
2026
2026
2024-04-10
1947-1950 illərində azərbaycanlıların erməni SSR-dan Azərbaycan SSR-a köçürülməsi başladı. Bugün azərbaycanlı tarixçilər həmin miqrasiya prosesini məcburi köç kimi təqdim edirlər, amma reallıqda faktlar bunun əksini sübut edirlər bu hadisə könüllü köçürmə idi, könüllü köçürülmə təklifini Sovet Azərbaycan rəhbəri M.C.Bağırov tərəfindən edilib.
Diasporadan böyük bir immiqrasiya olacağından və onların ev, torpaq ehtiyacları olacağından Sovet Ermənistan isə böyük immiqrasiya planı həyata keçirməyə kiçik olduğundan Sovet Ermənistan Mərkəzi komitəsinin birinci katibi G.Harutyunyan 1945 il noyabrın on dördündə Dağlıq Qarabağ və Naxçıvanı Ermənistan ilə birləşdirilmə tələbi ilə məktub ünvanlayaraq Stalinə müraciət edib.
Yaranmış vəziyyətini həll etməyə Sovet Azərbaycan və Sovet Ermənistan rəhbərləri Moskvaya çağırıblar. Moskvada Sovet Azərbaycan rəhbəri Bağırov Ermənistan ilə Qarabağ və Naxçıvanın birləşdirilməsi ilə razılaşmır, məsələnin həlli üçün təklif edir.«Mən Ermənistandan 120 min azərbaycanlını aparacağam, siz öz 100 min erməninizi qəbul edin». Bu dövrdə Azərbaycan pambıqçılıq rayonlarında işçi çatışmazlığı var olduğundan Sovet Ermənistanda yaşayan azərbaycanlıları həmin rayonlara köçürülməsinə qərar verildi. Bu proses Sovet hər iki respublikası üçün də faydalı idi. Sovet pambıqçılıq rayonunda əhalinin sayı artırdı, beləliklə pambıq istehsalı da artacaqdır, Sovet Ermənistanda azərbaycanlıların köçməsi nəticəsində isə boşaldılan evlər və torpaq sahələri Ermənistana gələn diaspora ermənilərini yerləşdirmək üçün istifadə ediləbilərdi.
Beləliklə azərbaycanlıların köçürülməsi tamamilə könüllü xarakteri daşıyırdı. Köçürülmə təfərrüatları SSRİ Nazirlər Şurasının 754 sayılı qərarı ilə müəyyən edilmişdir, ona görə məskunlaşanlara öz kolxozun daşınar əmlayının bir hissəsi verilməli idi, yeni yaşayış məntəqəsinə onun pulsuz daşınması təmin edilməli, Ermənistan ərazisində qalan daşınar əmlayının dəyəri azərbaycanlıların yeni yaşayış məntəqəsinin kolxozlarına ödənilməli idi. Məskunlaşanlara müəyyən imtiyazlar, eləcə də geri qaytarılmayan nağd müavinətlər verilib` hər bir ailəyə 1000 rubl və ailənin hər bir üzvünə 300 rubl. Erməni SSR Nazirlər Şurası köçənlərə öz evlərin satışında yardım göstərməyi öhdəsinə götürdü.
Azərbaycan SSR Kür-Araz ovalığında 100 minə yaxın insan üç mərhələdə köçürülməsi nəzərdə tutulurdu` 10 min 1948 ilində, 40 min 1949 ilində, 50 min 1950 ilində. Amma nəzərdə tutulmuş 100 mindən sadacə 53 min nəfəri Kür-Araz ovalığına köçürülüb.
Bundan başqa 1949 il sonlarında məskunlaşanların yenə öz keçmiş yaşayış məntəqəlarinə yəni Erməni SSR-a kütləvi şəkildə qayıtması və Sovet Ermənistan hökümətinə çoxlu problemləri yaratdığı haqqında məlumatlar vardır.
Bugün Azərbaycanda Sovet Ermənistanı tərk edənlərin çoxunun Ermənistana qayıtması haqqında danışmırlar. Azərbaycanlıların Sovet Ermənistana qayıtması haqqında Lourens Broers də «Ermənistan və Azərbaycan. Rəqabət anatomiyası» əsərində yazıb. Azərbaycanlıların qayıtması haqqında sübutlarından biri də erməni SSR Nazirlər Şurasının yanında Köçürmə idarəsinin 1950 il noyabrın 20-də respublikanın Mərkəzi Komitəsinin katibinə və Nazirlər Şurasının sədrinə ünvanlandığı məktubudur. Məktubda Kür-Araz ovalığında məskunlaşanların könüllü kütləvi şəkildə Ermənistan rayonlarına qayıtması qeyd olunur. Səbəblər fərqli idi` əlverişsiz iqlim şəraiti, yeni yaşayış məntəqələrində onların iqtisadi tənzimlənməsinə və gücləndirilməsinə lazımi diqqət yetirilməmişdir. Üstəlik qayıdanlar özləri ilə heç nə olmadan gəlirdilər. 1952 il yanvarın birində Ermənistana qayıdan azərbaycanlıların sayı təxminən 500 nəfərə çatıbdır.
Azərbaycan SSR Nazirlər Şurasının əhalinin bir hissəsinin geri qayıtması hesaba almaması, Ermənistandan 3800 ailə köçürülmə vasitəçilik ilə Ermənistan hökümətinə təkrar müraciət etməsi diqqətəlayiqdir. Erməni tərəfi razılaşmır qeyd edərək ki, az sayda azərbaycanlı ailə köçmək istədiyini bildirib bundan başqa məskunlaşanlardan 500-dən çox ailə Ermənistana qayıdıb.
Bu şok faktlarını küncə qoyaraq bugün azərbaycanlılar hadisələrin Sovet Ermənistan tərəfindən təşkil olunan məcburi deportasiya, zorakılıq hərəkəti olduğunu iddia edirlər. Amma hətta Sovet Azərbaycan müəllifləri M.Allahverdiyev və A.Ələsgərovun qiymətləndirməsiylə köçürülmə səbəbi Kür-Araz ovalığında suvarılan torpaqların genişləndirilməsi və işçi qüvvəsinə ehtiyacı idi.