«GEĞARD»
ELM-ANALITIK
FONDU
2026
2026
2024-04-10
Sovet tarixçisi, şərqşünası İlya Petruşevski elmi ictimaiyyətinə İranın orta əsrlər tarixi, elxanilər dövrünün sosial-iqtisadi problemləri, eləcə də mənbə araşdırmaları ilə məlumdur.
Digər tərəfdən Petruşevskinin fəaliyyətinin «kölgə» tərəfi az tanınır, öz şərqşünaslıq və tarix üzrə geniş biliyindən mənbələri və şərq dillərini bildiğindən istifadə edərək alim şərqşünas tarixi saxtakarlıqla məşğul olur. Özəlliklə söz Sovet Azərbaycan dövlətindən «azərbaycanlı xalqı» üçün tarixin faktiki uydurmasından və tərtibindən gedir, bundan təqdim olunan mövzü çərçəvəsində danışacağıq.
Petruşevskinin yuxarıda qeyd olunan fəaliyyətinin vətənpərvər qəhrəman keçmişi ilə Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı qəhrəman xalq xarakteri yaratma ehtiyac yarandığı ilə «uyğun olacağı» diqqətə layiqdir. Söz Böyük vətən mühəribəsindən gedir, bunu da Petruşevski qeyd olunan dövrünə aid olan öz əsərlərində əla istifadə edir.
Böyük vətən müharibə illərində Sovet hakimiyyəti ideoloji sahədə çoxlu işlər görürdü, birləşmiş xalqların xarakteri Sovet qəhrəmanı yaradılırdı. Bu işə Sovet ziyalıları qatılıb. Bu məsələdə şərqşünas İlya Petruşevski mühüm rol oynadı. Sonuncu paralel olaraq bu işi Azərbaycan «qəhrəman və vətənpərvər» xalqının xarakterini yaratmasına xidmət etdirir. Məhz bu dövürdən etibarən elmi əsərlərində İ. Petruşevskinin əliylə «Azərbaycanlı xalqı» təkrarlanan ifadəsini elmi dövriyyəyə buraxılır. Bu dövrüyə aid İ. Petruşevskinin əsərlərinin adlarından Azərbaycan-Adrbecan toponim-politonimi ilə bağlı qəsdən çaşqınlıq başlayır, İran Azərbaycana aid tarixi dəlikləri, faktları və tarixi çaşqınlıqla Azərbaycan dövlətinin tarixinə yayılacaq, «sürtüləcək».
Və beləliklə Sovet sosialist respublikaları ittifaqından danışaraq Petruşevski azərbaycanlıların keçmiş qəhrəmanları və qəhrəman hekayələri haqqında epizodları vurğulayır, Azərbaycan sovet respublikası ərazisində keçmişdə yaradılmış dövlətləri və hakimiyyətləri Azərbaycan kimi təqdim edir. Özəlliklə Şirvanşahlar dövləti azərbaycanlaşmaqdan çəkinmir. İran Təbriz, Ərdəbil və Şamaxı şəhərləri Azərbaycan olaraq təqdim olunur.
Petruşevski Sovet insanın tərif altında eləcə də azərbaycanlı qəhramanını yaradır. O «Azərbaycan tarixi» əsərinin məhz ön sözündə Sovet azərbaycanlını, Sovet qəhrəmanını təqdim edir. Sovet insanın vətənpərvər xarakterini təsvir edərək paralel olaraq Petruşevski eləcə də orta əsr azərbaycanlının xarakterini yaradır. Beləliklə Azərbaycan qəhrəmanı kimi Şirvanşah İbrahimov təqdim olunur. Sovet tarixçisi qeyd edir ki, vətənpərvər Şirvanşahın böyük planı Azərbaycanı xarici hakimiyyətindən qurtuluşu və bütün Azərbaycanın birləşdirməsi idi (söz İran Azərbaycanın və güyə Azərbaycan digər hissəsi Şirvan ilə birləşməsindən gedir).
Petruşevski eləcə də 7-ci əsrin ortalarında Dəvdək tərəfindən qeyd olunan Cavanşiri, Hurrilər müsəlman əleyhinə, ərəb əleyhinə üsyan lideri iranlı Babəyi kənd üsyanı azərbaycanlı lideri Babək kimi təqdim edərək azərbaycanlıların keçmiş qəhrəmanları sırasına daxil edir.
Petruşevski daha da irəli gedərək qeyd edir ki, azərbaycanlı Babəyin xarakteri Sasunlu David dastanda öz əksini tapıb. Bir çox iranşünas, şərqşünas, tarixçi eləcə də «Encyclopaedia İranica» nüfuzlu ensiklopediyasında çoxdan Babəyin İran mənşəli, iranlı olduğu faktı sübut edilib.
Azərbaycanlaşmaqdan fars şairləri Xaqani Şirvani və Nizami Gəncəvi də çəkinmirlər.
Bu halda şairlərin Azərbaycan dilində deyil farsca bəstələdiyi haqqında sorular yaranmaması üçün (Petruşevski qeyd edir ki, azərbaycan dili qədim dildir) tarixçi yeni tədbirlərə əl atır, o qeyd edir ki, şirvanşahlar və digər feodallar özləri farsca danışdığı üçün azərbaycanlı şairləri xalqa yad olan farsca bəstələməyə məcbur ediblər. Əsaslandırma kimi bu fenomeni erməni ortamında grabarın istfadəsi ilə müqayisə edərək absurd misal gətirir, qeyd edərək ki, bu dövrdə ictimaiyyətdə grabar da azərbaycan dili kimi geniş şəkildə istifadə edilmirdi. Alim qəsdən grabarın və orta erməni dilinin eyni olduğunu qeyd etmir.
Qeyd olunan dövrünün İlya Petruşevskinin əsərlərinin araşdırması davam edərək azərbaycan xalqının qəhrəman xarakterini yaratmaq üçün qonşu xalqların tarixinin istifadə edildiyini görürük, erməni və gürcü xalqları haqqında danışanda paralel olaraq «azərbaycanlı xalqı» da qeyd olunurdu. Misal üçün`«monqol hökmranlığı digər xalqları kimi(ermənilər, gürcülər, ruslar) azərbaycanlılar üçün də çox ağır idi, amma bu ağır monqol hökmranlığı azərbaycanlılarının iradəsini pozamadı, onları öz mübarizəsindən imtina etməyə məcbur edəmədi». Digər bir misal`«təqiblərə baxmayaraq, azərbaycanlılar ərəb feodallarına qarşı öz mübarizəni dayandırmadı, bu mübarizə 785 ildə xüsusilə əhəmiyyətli idi, xəlifəyə qarşı azərbaycanlılar və ermənilər tərəfindən qiyam qaldıranda».
Və beləliklə addım-addım vətənpərvərlik tezislərini təbliğ edərək Petruşevski azərbaycanlı xalq terimini icad edir. «Bugün Sovet xalqı öz azadlığını və hitler quldurlarından, adamyeyənlərindən öz şərəfini qəhrəmancasına qoruduğunda Sovet tarixçilərinin məqsədi Azərbaycan xalqı daxil olmaqla Sovet ittifaqının xalqlarının qəhrəman keçmişinə nəzər salmağıdır».
Əlavə edək ki, Petruşevski bugünkü Azərbaycan ərazisində yaşayan xalqlarını saadacə azərbaycanlılar adlandırır, bu məsələdə isə məhz özləri yəni həttə bugünkü Azərbaycanda yaşayan xalqlar eyni fikirdə deyildirlər. Hələ 1920-ci illərində bugünkü Azərbaycan Respublikasının ərazisində yaşayan türk dillərində danışanlar özlərini türk, Azərbaycan türkü yaxud saadacə müsəlman adlandırırdılar. Diqqətəlayiqdir ki, Müsavat Azərbaycanın hakimiyyəti türk ideologiyasının daşıyıcısı idi və bu xüsusilə daha təsirli oldu Qafqaz İslam ordusunu komandanlıq edən Osmanlı Nuri Paşa tərəfindən 1918 ildə Bakı Şəhəri işğal edildiyindən sonra. Müsavat Azərbaycan Osmanlı türklərin köməyini «yerdə hiss edərək» türkçülük ideologiyasına daha həvəsləndi. Məlum səbəblərə görə Sovet İttifaqına türk kimliyi olan Azərbaycan lazım deyildi və azəri ideologiyasının yayılması başladı.
Nəticədə, əgər 1926 ildə keçirilən siyahıyaalma ilə Azərbaycan əhalisinin böyük əksəriyyəti özünü «türk» adlandırırdı, onda 1939 ildə keçirilən siyahıyaalma ilə «azərbaycanlı» yeni vahid demonim yaradılır.