«GEĞARD»
ELM-ANALITIK
FONDU
2026
2026
2024-04-17
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mövcud olduğu iki il ərzində həmin dövlətin ərazisində yaşayan digər etnik gruplara qarşı yürütdüyü siyasəti xalq cünhuriyyətinə uyğun siyasəti kimi müəyyənləşdirilməsi çətindir, həm həmin dövlətin başçıları, həm də postsovet Azərbaycanda güya 1918-1920 illər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Şərqin birinci və yeganə demokratik dövləti olduğu haqqındakı elanlları əksinə.
Azərbaycan İstiqlal Bəyannaməsinin 4-cü maddəsinin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin öz sərhədlərində bütün vətəndaşlarının vətəndaş və siyasi hüquqlarını millətdən, dibdən, ictimai vəziyyətindən ya gender ayrı-seçkiliyindən asılı olmadan təminat verdiyini müəyyənləşdirməsinə baxmayaraq süngülərə əsaslanan ciddi nisbi müstəqillik dövründə Azərbaycan hakimiyyəti əsasən digər etnik gruplara, xüsusi ilə Xristian əhalisinə qarşı kütləvi qırğınlara və dağıntılara əl atmaqdan çəkinmirdilər. Bu siyasətin ən yaxşı göstəricisi demoqrafik datalarıdır.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ərazisinin və sərhədlərinin mövcud olduğu ərzində aydın və tanınır olmadığına baxmayaraq faktiki olaraq Azərbaycan nəzarəti altındakı əhalinin etnik tərkibi haqqında Azərbaycan müstəqillik dövründə 1918-1920 illər ərzində siyahıyaalmayada digər statistik hadisə keçirməmədiyi üçün inqilabdan əvvəlki dövrün sonunda və Sovet ilk statistik məlumatlar əsasında bəzi müqayisələr aparmaq olar.
1917 ildə nəşr olunan Qafqaz təqvimində 1916 il statistik məlumatları təqdim olunmuş, buna görə Bakı və Gəncə quberniyası, Bakı şəhər administrasiyasında bir neçə etnik grup, müsəlmanlar (süni və şiə) üstün idi 165846, ruslar 214211, ermənilər 538946, Qafqaz dağlıları 72336 eləcə də kürdlər, Avropa və digər Asiya xalqları qeydə alınmış. Amma ən böyük etnik icma olmaq üçün müraciət edən müsəlmanları homojen bir kütlə kimi qəbul edilməməlidir. Müsəlman ümumi adı altında eləcə də bir hissəsi yerli türk şifahı nitqi aldığı Qafqaz və İran mənşəli xalqları qeydə alınmış. Xüsusi ilə Abşeron yarımadasında yaşayan tatlar və Bakı əyalətinin cənubunda yaşayan talışlar xüsusi çəkisi var idi. Amma Azərbaycan milliyətçiliyinin hədəfində ilk növbədə ermənilər idi, onlarla millətlərarası münasibətlərinin gərginliyi əsrin başlanğıcında 1905-1906 illərində hərbi qarşıdurmaya çevirilibdir, 1917-1918 illərində isə bölgə reallıqlarında ermənilərin və müsəlmanların siyasi prioritetlərinin diametral şəkildə qarşı olduğu millətlərarası düşmənliyi daha dərinləşirdi.
Ermənilərin ilk genişmiqyaslı qırğını Bakıda 1918 il sentyabr ayının 15-17-də baş verib, şəhər Osmanlı ordusu və sonuncuya bağlı tatar (Azərbaycan) silahlı dəstələri tərəfindən ələ keçirildiyi zaman. Bakının erməni əhalisi sosial statusuna, cins və ya yaş ayrı-seçkiliyinə baxmadan türk-azərbaycan hərbi-siyasi komandanlığının təşkili və təhriki ilə qırğına məruz qalıblar. Bakının alınması ərəfəsində şəhərdə 88673 erməni yaşayırdı onlardan sentyabr ayında yaşanan olaylar nəticəsində 31293 nəfəri qaçqın oldu, təxminən 30 min nəfəri isə öldürülüb ya da müxtəlif zorakılıqların qurbanı oldu.
Amma erməni əhalisinin qırğını sadəcə Bakı ilə dayanmadı. Qırğınlar əyalətlərdə də yayıldı. Əgər 1916 ildə Nux vilayətində 17751 erməni yaşayırdı, şəhərdə isə 8009 erməni, təxminən 25760 erməni, onda 1921 ildə qeyd olundu ki, 18 mindən çox erməni öldürülüb ya da məcburən öz yaşayış məntəqəsini tərk edibdi. Əgər Ərəşdə 1916 ilində 19161 erməni yaşayırdı, onda 1918 ildə Ərəşdə də demək olar ki, erməni qalmadı. 1921 ilində burada bir halda 359, digər halda isə ümumilikdə 26 erməni uçota alınıb. Gəncə quberniyası və Şamaxıda 1916 ilində erməni əhalisi 91064 nəfər idi, 1921 ilində isə 46411 nəfər idi. Erməni qırğınları 1920 ilində mart ayında Şuşidə, eləcə də1919-1920 illər ərzində Naxçıvanda həyata keçirilib. Bütün erməni şəhərlərinin, vilayətlərinin və kəndlərinin Azərbaycan nəzarəti altına keçdikdən sonra qırğınlara məruz qalıblar ya da mümkün qırğın təhlükə altına düşüblər. Ermənilərdən başqa Azərbaycan siyasətindən Muğanda yaşayan ruslar da əziyyət çəkiblər. 1917 il Fevral inqilabından sonra Muğan millətlərarası gərginliyinin hədəfinə düşdü, ondan sonra bolşeviklərin, ağ qvardiyalılarının, adi rus əhalisinin, yerli talışların və Azərbaycan hakimiyyətinin maraqları toqquşmağa başladılar. 1917-1918 illər ərzində yerli müsəlman əhalisi tərəfindən Lənkəran şimal bölgəsinin rus kəndləri demək olar ki, dağıdıldı, cənubi bölgələr isə qorunmağa çalışıblar. Şahidlərin ifadələrinə görə 50-yə yaxın kənd xarabaya çevrildi, 30 mindən çox insan məcburən Bakıya ya da Həştərxana getdi. Lənkərən vilayətində və şəhərində 1915 ilində 18080 rus yaşayırdı 1921 ilində isə rusların sayı təxminən 8224 nəfər idi. Ermənilərdən və ruslardan başqa Nic qəsəbədində və Oğuz şəhərində yaşayan udilər də olduqca əziyyət çəkiblər.
Digər etnik gruplar sorusunda hər hansı qanunvericilik tənzimləməsinə gəldikdə onda belə bir şey sadəcə olaraq yoxdur. Sadəcə 1918 il noyabrın 20-in Azərbaycan parlamenti üzrə qərarıdır ki, milli azlıqların nümayəndələrinin seçkilərinin əhəmiyyəti haqqında danışılır, həmin qərara görə parlament tərkibində eləcə də milli azlıqların səlahiyyətli milli orqanlar tərəfindən, həvalə edilmiş nümayəndələri olacaqdır. Nəticədə Azərbaycan parlamentində 1918 dekabr ayında 120 deputat mandatından 80-i müsəlmanlara, 21-i ermənilərə, 10-u ruslara, yahudilərə, gürcülərə, polyaklara, almanlara birər-birər mandat verildi. Amma Azərbaycan parlamentində milli azlıqların mövcud olduğu Azərbaycan demokratiyasının göstərcisi deyil, Bakını 1918 il noyabr ayının sonundan etibarən nəzarət altına almış ingilis missiyasının tələbidir.