«GEĞARD»
ELM-ANALITIK
FONDU
2026
2026
2024-04-17
1905 il fevral 6-da Bakıda bir olay ilə erməni və tatar əhalisinin arasında qarşıdurmalar başladı. 4 gün davam edildi. Bütün bölgədə Bakı qarşıdurmalar haqqında xəbərlər sürətlə yayımladı. Tezliklə Naxçıvanda toqquşmalar baş verdi, avqust ayında Şuşidə, noyabr ayında Gəncə quberniyasında, eləcə də İrəvanda, Tiflisdə və digər yerlərdə. Bu toqquşmaların çox qatlı səbəbləri var idi, iqtisadi rəqabəti, siyasi münəqişə, dini dözümsüzlük, qeyri-mütənasib mədəni inkişafı bunlar əlverişli şəraitdə bütün intensivliyi ilə təqdim olundu. İmperiyanın mərkəzində başlanmış inqilabı şəraitində Zaqafqaziya millətlərarası qarşıdurmalar ilə «məşğul edərək» toqquşmanın yayılmasından uzaq tutmağa çalışan Çar rejimi erməni-tatar qarşıdurmalarının əsas günahkar və təşkilatçısı kimi qəbul etdiyi hesab olunur, xüsusi ilə o halda ki, Bakı neft sanayiyəsi çərçəvəsində minlərcə fəhlə birləşibdilər.
Bu miqyasda toqquşmaların təmin etməsinə bəlkə də Çar rejiminin səyləri və resursları yetərli olmazdı, beləliklə bu toqquşmalar səbəblərinə eləcə də bölgədə Osmanlı imperiyasının göstərdiyi dəstəyi və anti-ermənliyinin başlanması əlavə etməliyik.
Şərqi Zaqafqaziya müsəlmanların şəxsiyyət yeni təzahürlərinin yaranmasına toqquşmalarının təsiri üzrə məsələsinin araşdırması az maraqlı deyil. Öncəliklə toqquşmalar ərzində idi ki, Zaqafqaziya müsəlman reallığında «Heyrət», «Difai», «Müdafiə» ilk siyasi partiyaları yarandı, sonuncuların proqramları və təbliğ etdiyi ideyalarında lokallaşdırılmış millətçilikelementləri nəzərə çarpır müəyyən ərazi üzərində muxtariyyət yaratması, şəriət qanunları ətrafında bütün müsəlmanların bir araya gəlməsi, Türkiyənin himayəsi altında «müsəlman muxtariyyətin yaranması» və başqa.
Eyni vaxtda toqquşmaların ən gərgin günlərində Ğ.Z. Tağıyev himayəsi ilə A.M. Topçubaşov yeni qəzet nəşrinə başlayır, «Hayat» adlandırıldı, bölgədə panislamizmin və türkçülüyün ən qızğın müdafiəçiləri A.Ağayev və A. Hüseynzadə redaktorları idi. Qəzetin «Türk dilində İslam qəzeti» başlığı var idi. Ona aşağıdakı aydınlıq gətirilir. «Biz müsalmanlarıq və din qardaşlarımızın tərəqqisini istəyirik, onların dünyanın harasında yaşamasından asılı olmayaraq inkişafını ürəkdən alqışlayırıq, dünyadakı bütün türklərə tərəqqi və sevinc».
Müsəlmanlar arasında toqqşmaların həmrəylik mühitinin yaradılması göz qabağındadır, bunun nəticəsində yerli və qəbilə parçalanması aradan qaldırılmasına ciddi imkanı yaradıldı, sonuncu eyni vaxtdan etibarən siyasi fəaliyyətə mane olmadı. Bunu A. Ağayev toqquşmaların həmişə tatar əhalisində olmadığı milli şüurunu yüksəldiyini söyləyərək özü də etiraf edir. Bu qarşıdurmalar sayəsindədir ki, Zaqafqaziyanın bütün tatarları özlərinin eyni qəbiləyə ait olduqlarını və bir birinə yaxın əlaqələri var olduğunu başa düşməyə başlayıblar. Əlbəttə ki, birliyin əsas amili din olmağa davam edirdi, bunun əsasında isə «Biz-onlar» fərqliliyi güclənirdi. Millətlərarası qarşıdurmaları bu fərqə əsaslı düşmənçilik məzmunu verdilər.
Müsəlmanların şüarı «kafirlərə ölüm» idi, yəni xristianlara, bunun altında düşmənçilik qavrayışından rusları və gürcüləri kənara qoyaraq ermənilər başa düşülürdü. Buna görə də düşmənliyinin sadəcə dini deyil milli xarakterə də malik olması qənaətinə gəlmək olar. Beləliklə müsəlman mühitində ümumi düşmən kimi erməni obrazı formalaşdı, bu da bölgədə müsəlmanların özünədərketməsinin formalaşması üçün səbəb oldu, çünki həmin etnik öz müqəddəratını təyinetmə tarix dövründə onların quruculuğu əsası getdikcə aktivləşən anti-ermənilik olmağa başladı.